Güneş ne zaman sönecek, yıldız patlamalarının sebebi ne? Dr. Ayşegül Teker Yelkenci yanıtladı
videosundan fısıltılanmıştır. Videoya ulaşmak için Linki kullanabilirsiniz https://www.youtube.com/watch?v=BP3li638cX0.
Yıldız oluştu. Güneş veya daha büyüğü. İçinde oluşan şey nedir? Siz mi anlatıyorsunuz Hocam onu? Olur. Ne oluyor? Yıldızın içinden ulaş. Şimdi güneşe bakıyoruz. Güneşte bir kıyamet kopuyor. Biliyoruz yani. İçinde anormal bir hararet var, müthiş bir sıcaklık var. İçindeki ışığın içinden dışarı çıkması bile milyonlarca yıl sürüyor galiba bildiğim gibi. Oluştuktan sonra. Ne oluyor şu anda yıldızların ve güneşlerin içerisinde? Bir görselim vardı. Onu belki gösterebilirler. Hemen gösterelim. Bir tane gönderdim ben. Biliyorlar, gösterirler şimdi. Şimdi burada da gördüğümüz gibi bir kere nerede oluştuğu çok önemli. Yıldızların nasıl yaşayacaklarını asıl belirleyen parametre kütle. İlk başta ne kadar şişman oldu. Ne kadar büyükse? Ne kadar büyükse değil, ne kadar kütleliyse. Kütleliyse daha doğrusu. Evet. İlk oluştuğu o ana diyeceğimiz gaz ve toz bulutu nasıl çöktü?
Bir şey söyleyeyim ki herhangi bir şok dalgası vesaire. Bir tetikleyici var. Bu birkaç şey olabilir. Bir tetikleyici sebebiyle çökmeye başladıktan sonra merkezde sıkışma ve bununla birlikte ısınmalar meydana geliyor. Isınmalar meydana geldikten sonra o süreç biraz uzun. Ama eğer çok büyük kütle ortada toplanabilmişse o zaman büyük bir yıldız ya daha doğrusu kütleli bir yıldız oluşmuş oluyor ve kısa sürede ölüyor demiştik.
Ölürken de tabii büyüklerin ölümü muhteşem oluyor tabii. Süper numayla gidiyor. Fakat güneş böyle bir yıldız değil, minyon bitip, yüce de diyoruz biz ona. Uzun süre bu oluşum sürecini tamamladıktan sonra hayatına devam edecek. Dengede kalacak. Güneş patlamayacak. Güneş patlama demeyelim de dışarı doğru böyle bir… Güneş büyüyecek sonra içini çökecek. Kütle doğru, kütle aktaracak. Şimdi oraya gelmeden önce oluşum sırasında uzun bir süreç geçiriyorlar.
Dengeye ulaştıktan sonra ilk ışıma başlıyor. Bunun ışımanın olabilmesi için reaksiyonların başlaması lazım. Bu reaksiyonların başlaması için de 15 milyon dereceye ulaşması lazım. Çekirdeği. Aşağı yukarı diyelim. Bu sıcaklığa ulaştıktan sonra işte ilk ışık dışarı doğru bir şekilde transfer ediliyor. İç basınçtan doyma sıcaklığa ulaşıyor. Evet içeri doğru kütle çekimi ortamı sıcaklastırıyor. Ortalık birazcık daha ısınmaya başlıyor.
Ne kadar çok çökerse orası o kadar sıkışık bir merkez oluyor. Merkezde de ısı artmaya başlıyor. Yeterince sıcak olunca nükleer tepkimeler başlıyor ve hidrojen, helyuma dönüşmeye başlıyor. Ne kadar hidrojen olduğuna göre değişir. Yıldızın ilk baştaki kütlesine göre değişir. Eğer kütleli bir yıldız olmuşsa bu çizelgede yukarıda gördüğünüz o mavi dev yıldızlar var mesela. Onlar çabuk giyip bitiriyorlar hidrojeni. Fazla hızlı yanıyor.
Hızlı oluyor reaksiyonlar fakat güneşte o dönem uzun olacak. Yani minyon dengeli bir insan gibi düşünün uzun yaşayacak fakat ne kadar kilolu bir insansa o kadar kalp krizi riski yüksek gibi düşünebiliriz. O yüzden reaksiyonlar devam ediyor ta ki çekirdekteki hidrojeni bitirene kadar. Yani Yıldızın bütün hidrojeni bitmiyor bu uzun süreçte. Sadece çekirdekteki hidrojen bitince bir dengesizlik oluyor. Ne yapacağız diye şaşırıyor. Çekirdekteki hidrojen bitip neye dönüşüyor?
Helvuma dönüşüyor önce. Sonra işte o dengesizlik aşaması başlıyor. Ortamda bir iç basınç yani dışarı doğru aktarlan radyasyon bir an duruyor. Durunca tabii kütle çekimi içe doğru bir kazanıyor. Bu dengeyi sağlayabilmek lazım. Yıldızın dengesini oluşturan üç temel unsur var burada. Kütle çekimi var, gaz basıncı var bir de radyasyon basıncı yani ışınımın getirdiği bir dışa doğru bir basınç var. Bir tanesinde bir tekeleme olunca o zaman dengesizlik başlıyor. Ve bu dengesizlikte bir şişip büzünme dönemlerine giriyorlar. İşte her bir döneminde gözlediğimiz yıldızlar var. O yüzden şükür ki böyle bir şey gözleyebiliyoruz yani. Her aşamasını görebiliyoruz bu sürecin diyelim bu döngünün, bu evrimin. O yüzden gözlemsel kanıtlarımız olduğu için de daha iyi biliyoruz. Tabii ki oraya gitmedik. Tabii ki o yıldızın sıcaklığını böyle oraya termometre ile ölçmıyoruz. Sadece ışıkla biz bunları anlayabiliyoruz. Elimizdeki tek malzeme ışık.
Ama her evresine dair örnekler var. Laboratuvarımız geniş. Tabii bunlar farklı farklı yıldızlar. Aynı yıldızın bütün evliliğini görmüyorsunuz. Aynen farklı farklı yıldızlar da bu örnekleri gördüğümüz için neler olup gittiğini daha iyi anlayabiliyoruz. Güneşin de merkezinde böyle bir durum. Şu an dengerli durumda.
Hidrojen heryuma dönüşmeye devam edecek daha uzun bir süre güvendeyiz.