Karanlık madde ve kara delikler hakkında ne biliyoruz? Prof. Dr. Emre Onur Kahya yanıtladı
videosundan fısıltılanmıştır. Videoya ulaşmak için Linki kullanabilirsiniz https://www.youtube.com/watch?v=QPSBauvLRTI.
Peki devam edelim. Nereye geçiyoruz şimdi? Şimdi Can’ın 6. slide’ını açarsanız, o da… 2019’da. Yani aslında şey gibi, Einstein’ın ilk önce neden bahsettik? İşte öngördüğü, kravitasyonel dalgalar dedik. Değil mi? Bir de yani doğru olarak öngördü. Bir de Einstein’ın yani doğru yaptığı diye yapabildiği. Bir de Einstein’ın yanlış yaptığı şeyler var. Biraz kozmanoloji onunla ilgili. Evet.
Yani meşhur Einstein durağım bir evren istiyor diyelim. Evet, onun sabit bir evreni var. Evet, sabit bir evren istiyor. Ama bir çözümü de buluyor, oraya bir terim de koyuyor. Ama o çözümü aldığınız zaman ve denklemleri çözdüğünüz zaman… kararlı değil, kararsız bir dengeli ortaya çıkıyor. Yani o kararlı kararsız dengeli ne demek, basit olarak anlatırsak. İşte ne bileyim şu elimi şöyle tutarsan, bunun altındaki yer kararlı bir dengedir. Çünkü ettirdiğimiz an burada bir topu ileri geri salınır ve aynı nokta etrafında salınır. Ama tam tersi olursa şöyle bir tepe üstünde bir noktada yine dengede durur. Ama dokunduğunuz zaman oradan aşağıya doğru inebilir. Dolayısıyla bu yaptığı çözümün aslında kararsız dengede olduğunu Einstein görmüyor. Oraya bir terim ekliyor. Fakat bu Einstein’ın en büyük hata falan dediği şey ama çok ilginç bir şekilde daha sonradan oraya koyduğu o terimi… yani işte evrenin genişlemediğini düşünüyor, sabit kaldığını, sonra genişlediğini görüyoruz. Ama daha sonra oraya koyduğu o terim aslında evrenin imelenmesinin sebebi. Olduğunu düşündüğümüz kozmolojik sabit. Yani yeni de… Hatta azıcık başka bir doğru olarak bakar mısın? Yeniden onu doğruluyor ama düşündüğü gibi değil. O tabi orada… İşaret değişikliğinde geliyor. Evet, işaret değişikliğinde geliyor. Einstein’ın dolayısıyla kozmoloji aslında evrenin durumunun değişmesi çok istediği bir şey değil ama değişiyor. Evren sürekli genişliyor. Peoples’ın… Galip olan da genişleme hızında artıyor olmaz. Evet, o tabi çok daha yeni bir gözlem. Ondan dolayı da Nobel alındı. Bu onlardan bir tanesi değil.
Fakat Peoples… Şunlarla ilk önce bahsedeyim. Peoples’ın öğrencisi benim zaten genel elbette ders aldığım hocaydı. Jim Fry diye. Princeton’dayken. Peoples da Princeton’da hocaydı. Onun anlattığı bir şey vardı. Bu yakınlarda da Weinberg çok ünlü bir fizikçi vefat etti. O da aslında benzer bir şeyi söylüyor. Biz parçacık teori, temel teoriciler olarak genellikle astrofizik, astronomi tarzında şeyleri
özellikle 20-30 yıl önce çok fizik değil de astroloji gibi böyle o kategoriye sokarlardı. Yani böyle biraz daha şey bakarlardı o dallara. Bunun değişimi aslında kozmolojiyle başladı. Çünkü veriler daha hassas gelmeye başladıkça, o verileri daha hassas ölçmeye başladıkça daha ciddiye almaya başladı. Bütün fizik komünitesi. Tabii ki astrofizikçiler, diğer astronomi çalışan insanlar yaptıkları işi ciddiye alıyor. Ama diğerlerin onlara bakışı çok daha değişti.
Bu Jim Peebles’ın bununla ilgili öğrencisinin anlattığı şeyi anlatayım. Jim Fry gidip Peebles’a şey demiş, ben kozmoloji çalışmak istiyorum. Şu an Nobel alan insan. O da demiş ki bir önceki doktor öğrencim şu an taksi sürüyor. O yüzden bu emin misin? Bu işe girme. Tabii çok seviyordu o da. Ve çok daha derecesinde bir adamdı o şeyde.
Ama günümüzde yani şu an kozmoloji özellikle fiziğin teorik alanı bayağı bir domine etmiş gibi sayılabilir. Şu an tabii bir taraftan da LIGO’dan gelen veriler geliyor. Ama bu hep şeyle yani verilerin daha hassas ve iyi gelmesi. Kozmoloji ile astrofizik arasındaki fark nerededir nedir? Astrofizik daha yakın diyelim. Mesela galaksiler, yıldızlar, bunların işte evrimi, bunların hareketleriyle ilgili. Kozmoloji çok daha erken dönem evreyle ilgili. Yani bütün evrenin işte büyük patlamadan patlayıp günümüze kadar nasıl ilerledi ve onun dinamiği.
Burada Peoples’ı tabii büyük yapan şeylerden bir tanesi bunu Gamow’da yaptı ama bu 7.slide bakarsak. İşte bu kozmik mikrodalga arka alana ışınımı dediklerimiz, CMB ışığı dediğimiz ışığı sürekli gelen hep benim 7.slidem. Her tarafta aynı sıcaklıkta bir ışık geliyor ve her yönden geliyor ve her yönden aynı geliyor. Bu değil arkadaşlar 7.
Değil mi 7. Benim arkadaşlar böyle bir dünyaya benzer bir şey var ama aslında bravo. Sağ üstteki görüyorsunuz her yerden gelen ışığın frekansı o ve pembe de yani hiç aynı ışık tamamen pembe ve 2.7. Ve en üst sağdaki yönden bağımsız nereye bakarsak bakalım aynı ışık ışığın aynı sıcaklıkta gelen ışığı görüyorum. Ve bu bana ne söylüyor uzay tamamen yönden bağımsız izotropik bir uzay ama bunun bu kadar değil tabi daha hassas ölçümü yapıldığı zaman en aşağıdaki o mavili. Dünya artısı. Oysa evrenin değişik yerlerinden gelen ışıkların bu 2.7 işte küsür kelvinin kelvinden 10.000 de bir sapmanın aslında haritası yani o gördüğümüz yerlerden aslında mesela ne bileyim atıyorum 2.7 25.001 şey.
O maviler daha şey olan yerler soğuk tam tersi galiba bu haritayı yaparken aslında mavi soğuk bekliyoruz ama yani sardar mı soğuk şeye kayıyor olabilir ama yani o kadar küçük bir fark var ki aslında buna bakan insanlar her yerde çok büyük. Bunun bir ucundan bir ucu ne kadar? Bu bütün bizim gördüğümüz bütün evren. Ne kadar işte onlara? Yani 14 milyar ışık gibi. 14 milyar ışık gibi bir ucundan bir ucundan.
Tabii bizim bu gördüğümüz yoksa merkezde yarıt yolu 14 milyar çapım yolu. Yarıt çapım. Ve şey yani 28 aslında. Çünkü biz her yöne baktığımız için. On üzeri 24 metre galiba değil mi benim bildiğim merkez olarak. Görebildiğimiz mesafe. On üzeri 24 metre diye biliyorum. Buradan burası 28 mı 14 mü? Tabii ki iki kat. 28 yani. Yani buradan baktığınız.
Şunu da merak ediyorum şimdi niye yuvarlak değil o kadar? Yani biz her yöne doğru bakıyoruz. Oradan arası tabii biraz garip olur. Çünkü oradan arası şuraya bakıp yeniden oraya geldiğimiz için bu açısal bir şey. O yüzden aslında aradaki uzaklık sıfır gibi neredeyse. Yani aynı yerine geri dönmüş oluyoruz. Ama şurayla şurarası yani ortayla sağ arası sanki 28 deneridir. Yani bu bu yöne göre baktığımız zaman bunu bir şu elipsik şeklinde gösteririz tabii. Ama bunun şeyi tabii ilginç öne.
Bu küçücük salınımlar bunlar işte aslında yani bunun niye böyle olduğunu açıklayan teori. Teorinin altında da kuantum fiziği var. Ne demek yani bu aslında tamamen homojen gelen bu ışık aslında uzay zamanın dalgalanmalarından kaynaklanan o kuantum dalgalarından kaynaklanan küçük farklar. Yani o 2.7 den olan o küçücük fark aslında uzay zamanın o küçük dalgalarından kuantum dalgalarından kaynaklanıyor.
Ve bunların büyümesiyle bu küçük farkın büyümesiyle bütün renksler oluyor. Karanlık maddenin kuantumunu biliyor muyuz? Karanlık maddenin hangi parçası olduğunu bilmiyoruz. O yüzden soruyorum. O yüzden soruyorum ben de zaten. Yani o da eklediğimi biliyor mu? Şimdi şöyle yani bir kere maddenin erken dönem evrede domine olan şey yani domine eden şey ışık bir kere. Sonra evren genişledikçe madde domine olmaya başlıyor ve daha sonrasında da karanlık enerji.
İsterseniz yani genel bir resmi bir söyle. Resmi hocam karıştım yani boş verin. Yani bu şeyde 3.slide açarsak burada biz bu biraz önce gördüğümüz o maviler ve sarılar ve yeşilenin olduğu işte ışığı dalgalanması dediğimiz şeyin power, güç tayfı dediğimiz grafik bu.
Sol taraftaki şey, sol taraftaki grafik deneyle teorinin şeyi, çakışması gördüğünüz gibi kırmızı kırmızı noktalar var ve bir çizgi var. O çizgi teori o kırmızı noktalarda verirler. Yani şu andaki Einstein’ın teorisi karanlık madde artı karanlık enerji artı bildiğimiz maddenin şeyi verdiği teorik çizgi sol taraftaki. Yani insanlar şey soruyor işte karanlık madde var diyorsunuz.
E bunu nereden biliyorsunuz? Oranı nereden biliyorsunuz? Bunları nasıl işte bu bu tür grafiklerle bu tür verilerden elde ettiğiniz bu grafiklerle buluyoruz. Yani gördüğünüz gibi inanılmaz bir şey var. Üst üste çakışma var. Sağ taraftakini de şeyden çıkardım bugün çıkardım. Karanlık maddeyi sıfır yaptım ve aynı grafiği çizdir dedim. Aslında bütün herkes internete girip işte bu CMB, universe builder gibi yani bu kozmik mikrolik işte alanın ışınımı, evren ve bunu inşa et gibi böyle Google’dan search ederler.
Orada kendileri elle girip değişik evrenler için evrenin genişleme hızlarını değiştirip işte oranları değiştirip bu tür grafikler çizdirir videolara interaktif yani. Bu mesela gördüğünüz gibi çok ilginç bir yönü var. İkincisi üçüncüden daha aşağıda sağdakinde ama soldakinde değil. Karanlık maddeyi biraz şey yapan buradaki üçüncü o tepeyle ikincisinin aynı neredeyse aynı yükseklikte olması.
Yani biz bu tür şeylerle örçebiliyoruz şey bunların oranlarını o yüzden bu işte karanlık enerji yüzde 60 küsür işte karanlık madde yüzde 30 küsür dediğim için.
Hocam özet yapınızı kessin pardon ama şimdi.