Namâz Bahsi 63: Tertip Sahibinin Hükümleri – Abdülhamid Türkeri Hoca Efendi
videosundan fısıltılanmıştır. Videoya ulaşmak için Linki kullanabilirsiniz https://www.youtube.com/watch?v=PtQEQ2z1DMw.
Ağzı billahe min ash-şeyhıdanirracim, Bismillahirrahmanirrahim. Elhamdülillahi rabbil alemin, ve salatü ve selamü ala rasulina Muhammeden ve ala alihi ve sahbihi ecmain. Emme ba’di. Kıymetliden dinleyenlerimiz, inşallah bugünkü dersimizde sahibi tertipla alakalı konudan bahsedeceğiz. İlk olarak sahibi tertibin delili olarak kaynaklarımızda şu rivayet edilir.
Allah Resulü Hendek gününde namazlarını kaçırdıklarında, malumunuz Hendek Savaşı’nda Medine’de meşgale olduğundan dolayı ve devamlı savaşla alakalı Allah Resulü kendileri de fiili olarak savaşın içerisinde olduklarından dolayı namaz kılmaya vakitleri olmadı. Bundan dolayı namaz kılmaya Allah Resulün vakti olmadığından dolayı Allah Resulü mecbur namazlarını diğer vakitlere teyhir ettiler.
Sonrasında da savaş bittiği vakitte Allah Resulü namazlarını sırasıyla kıldı. Yani önce öğleni sonra ikindiği bu şekilde sıralamayla Allah Resulü kılmıştır. Birinci olarak rivayetlerde bu geçer. Sonrasında ikinci olarak Efendimiz hadis-i şerifte her kim namazı unutursa ve onu hatırlamazsa ve bu kişi namazı unutur ve kılmadı ve imamla namaz kılacak olursa,
yani öğleni kaçırdı, ikindi de imamın arkasında namaz kılacak olursa ikindiye Efendimiz ne buyuruyor? İmamla namazını tamamlasın ama sonra dönsün, öğleni kılsın sonrasında bu şekilde hareket etsin buyuruyordur. Yani önce imamla beraber namazını tamamlayacak, sonrasında namaz içerisinde hatırladığından dolayı öğlen namazını kılacak,
namaz içerisinde hatırladığından dolayı namazdan sonra hatırlamadığın isyan olmadı çünkü tam bir şekilde, öğlenden sonra ikindi namazını kılsın buyuruyordur. İkinci olarak da bu rivayet kaynaklarımıza geçmiştir. Bu iki rivayetten dolayı Hanefi mezhebine göre sahibi tertip olan kişi, yani daha önceden üzerine hiç kazası bulunmayan kişi nasıl vakit namazlarında sıralamayla namazı kılmakla yükümlüyse, yani sabah, öğlen, ikindi, akşam yatsı bu tertiple beraber namazı kılmakla yükümlü ise aynı şekilde, kazaya kalan namazlarda da sıralamayla yükümlüdür. Çünkü bu kişinin sıralaması hiç bozulmamıştır. Sıralaması hiç bozulmayan sahibi tertibin bu sıralaması Eda’da bozulmadığı gibi, kaza da da bozulmamalıdır.
Onun için Hanefi mezhebinde sahibi tertip kişinin yani namazı üzerinde hiç kazaya kalmamış olan kişinin bu konusu hususi bab olarak kaynaklarımızda zikredilmiştir. Çünkü bu kişinin bu yönü diğer üzerinde kaza namazı çok kalan kişilerden farklıdır. İkinci olarak daha önceden üzerinde çok kazası olup da sonrasında bu kazaları bitiren kişilerin ahkamından bahsedeceğiz. O ileriki bahsemiz yani bir sonraki dersimiz inşallah o konudan bahsedici.
Şimdiki konumuz sahibi tertip olan yani daha önce hiç kazası olmayan bir kişi bu kişinin üzerine bir namaz kazaya kaldığı zaman da bu kişi ne şekilde hareket etmelidir bu konumuzdur. Evet, وَيَقْلِ الْفَاٰيْتَةَ اِذَا زَكَرَهَا كَمَا فَاتَتَ Kişi kaza namazını hatırladığında o namazı kılması gerekir. Nasıl? كَمَا فَاتَتْ سَفَرًا اَوْحَظَرًا
Şayet kişi seferdeyse ve seferde o namaz kazaya kaldıysa o zaman evine geldiği zaman mukim olduğu zaman onu seferi olarak kazar yani iki olarak kaza edecektir. Veya kişi şu anda seferde ama namazını mukimken kazaya bırakmış ise bu durumda mukim olduğu gibi yani dört akut üzerinden namazını ne yapacaktır? Kaza edecektir. لِقَوْلَ عَلَيْهِ سَلَٰةٍ وَسَلَمْ Allah’a rızın şu hadis-i şerifi
مَنْ نَامَ عَنْ سَلَٰةٍ اَوْنَسْيَهَ فَلْيُسَلْيْهَ اِذَا ذَكَرَهَ Her kim namazda unutursa veya her kim namazda uyuya kalacak olursa o namazını hatırladığı esnada ne yapsın kılsın buyurmuştur. لِنَّ ذَٰلِكَ وَقْتُهَا Çünkü bu nedir? Onun vaktidir. Niçin? لا وَقْتَ لَهَا غَيْرُهُ Yoksa başkasının bir vakti nedir? Değildir.
Hatırladığı zaman hatırladığı zaman da o kaçanı kılmakla yükümlüdür. Peki hatırladığı zaman ki namaz geçmiş namazıydı. Şu an başka bir vakit var. Efendim ne buydu? Bu o. Bu vakit onun vakti. Yani tabiri caizse öğleni kaçırdıydı. İkindiği vaktiydi şu an. İkindiği kılacaktı. Hatırladığı an sanki burası öğlen vakti gibi olmuş oldu. Hemen öğleni kıl. İkindiği sonuna kıl. Efendimiz bu şekilde buyurmuştur. وَقَوْلُهُ كَمَا فَاتَتْ
لِيَنَّ قَضَٓاءَ Çünkü namazın kazası يَحْكِي الْاَدَاءِ Eda’yı hikaye eder. Eda ne şekilde ise kazada aynı şekilde olur. E kişinin üzerine namazın edası 4 rakatsa kazası 4 rakattır. Namazın edası 2 rakatsa o namaz kazaya kaldıysa yani seferdeyken o namazı kazaya kaldıysa onu sonradan mukimkende eee kaza edecek olsa fark etmez 2 olarak şey yapacaktır. Çünkü kaza Eda’dan hikaye eder. Evet وَيُقَتْتِ مُهَٓا لَلْوَقْتِ يَتِ Şimdi sahibi tertibin konusuna girmiş olduk. Sahibi tertib olan kişi o kaza namazını ne yapar? Vakit içerisindeki olan Eda namazına takdim eder. Yani kişi sabah namazını kaçırdıysa öğlen namazı geldi. Öğlen namazında ne yapacaktır? Önce sabahı kıracaktır. Sadece o namazı kırayım derken yani ben sabah namazını kaçırdığımı hatırladım. Ama hatırladığım vakit öğlen namazının son cüzüydü. Öğlenin son cüzü olduğundan dolayı şayet ben sabah namazıyla uğraşacak olur isem öğlen namazım kaçacak. Bu yönüyle bu şekilde öğlenin kaçmasından korkacak olursam bu durumda istisna edilir. وَيُرَتْتِ بُلْفَوَاِتَ فِي الْقَضَٓاءِ Sadece bir de burada kazaları yapıyorken dikkat edeceğim bir diğer husus şudur. Söz gelimi diyelim, öğleni kaçırdım, sabahı kaçırdım. Allah’ım o öğleni, ikindiği, akşamı kaçırdım. Ya aslında bunları kaza edeceğim. Şöyle bir şey yapabilir miyim? Önce akşamı, sonra ikindiği, sonra öğleni, sonra sabahı kılabilir miyim? Hayır yapamam. Niye? وَيُرَتْتِ بُلْفَوَاَتَ فِي الْقَضَٓاءِ Kaza ederken bu namazları sahibi tertip olan kişi
önce hangisi farz kılınıyorsa onu yapacak. Önce hangisi farz kılınır? Sabah namazı. O gün içerisinde ben önce sabahı kaçırmışım. Sonra öğlenini, sonra ikindiği, sonra yatsıyı kaçırmışım. Onun için ne yapacağım? Önce sabahı, sonra öğleni, sonra ikindiği, sonra akşamı kaza etmem gerekir. Şimdi, والأصل Bu kuraldaki asıl kural. Yani sahibi tertip olan kişinin ahkamıyla alakalı asıl kural nedir? اَنَّتْ تَرْتِبَ تَرْتِبْ شَرْتٌ بَيْنَ الْفَاٰيتَةِ وَالْوَقْتِيَةِ وَبَيْنَ الْفَوَاٰيتِ Namazlar arasındaki bu farz namazlar arasındaki tertip nedir? شَرْتٌ بَيْنَ الْفَاٰيتَةِ وَالْوَقْتِيَةِ Kaçan namaz ile vakit namaz arasında şarttır. Yani benim sabah namazım kaçmış ise ben sabah namazını kaçırdığım zaman da öğlen vaktinde ben önce sabahı kılacağım. Sonra öğleni kılacağım. Onun için
tertip kaçanla vakit namaz arasında şarttır. Şöyle bir şey yapamam. Ya şu an öğlen vaktinde bir öğleni kılayım sonra sabahı kılayım. Sahip tertip böyle bir şey yapamaz. Bu tertip vacip namazla da alakalıdır. Yani vitirde de aynı şekilde alakalıdır. Yani bir adam diyelim yastığı namazına vitir unuttu. Ya tamam ben vitiri kılmayayım şimdi bir sabahı kılayım. Sonra vitiri kılalım diyemez. Vitirde de tertip şartı olduğundan dolayı ne yapması gerekir? Önce sabah namazına vitirini kılacaktır. Çünkü vitiri kaçırdı sonra sabah namazını kılacaktı.
Onun için kaçan o namazla vakit namazı arasında bırak yani kişinin üzerine kazaya kalan o namazla vakit namazında tertip nedir? Şarttır. Bir, iki Vebeynel Favaid Kaçan namazlar arasındadır. Yani kaçan namaz birden çok. Söz gelin az önce dediğimiz gibi sabah, öğlen, ikinde, akşam yastığı kaçırılmış. Kişi akşamdan aşağıda oynayabilirim. Hayk inemez. Orada da sabah namazından doğru gelecektir. Sonra vakit namazını kılacaktır. Peki burada bu yaklaşımın kaynağı nedir?
Yani buradaki delil bu Hanefi fukasının bu çıkarmış olduğu ahkamın delili nedir? Lima Arava İbn Ömer Enne Nebi Aleyhisselatü Vesselam kal. Efendimizin şu rivayetidir. Mennesi ya salâten. Her kim bir namaz unutursa. Felem ya kurha. Onu hatırlamadı. İlla vuhu ve ma’al imam. İmamla namaz kılarken yani sabah namazını kaçırmıştım. Ben bunu gittim öğlen namazında hatırladım. Ama öğlen namazını imamla kılıyorum. Böyle olacak olsa. Efendimiz ne buyuruyor? Fel yusalli hama al imam.
O öğleni tamamlasın sonra. Sümme lü sal lilleti nesiyye. Sonra onu tamamladı ya. Tamamladıktan sonra dönsün. Unuttuğu sabahı kılsın. Sümme lü yü edil leti sallâha ma al imam. Sonra öyle imamla beraber sabahı kıldı. İmamla beraber kıldığı öğleni tekrardan iade etsin. Şimdi efendimiz burada bunu niçin buyurdu? Bu adam öğlen namazını kılmamış mıydı? İmamla kıldı. Ama imamla kılmasına rağmen bu adamın üzerinde sabah namazı kapanmış.
Önünde sabah namazı kaza idi. Bu kişi sabah namazını kılmadan öğleni kıldı. Ve burada nisyan namaz boyunca değil namazdan sonra namaz içerisinde söz konusu oldu. Ve namaz içerisinde hatırlama durumu oldu. Onun için burayı nisyan olarak değerlendirmiyoruz. Burada bu kişi sonuçta namaz içerisinde sabah namazının kazası kaldığını hatırladığı ve biliyor. Bilmesine rağmen öğleni kıldığı için imamla kıldığı namaz ortadan kalktı.
O zaman ne yapacak sabahı kıldı. Sabahı kıldıktan sonra tekrardan o namazı iade edecek. Çünkü kazasını bile bile öğleni kılmış olur. Felevlem nekün et tertibu şartan şayet bu kaçan namazlarla yani kazaya kalan namazlarla edada kılınacak vakit namazı arasında tertip şart olmayacak olsaydı, farz olmayacak olsaydı lemâ emeruhu bil-i âdeti Allah Resulü sabah namazı, öğlen namazını, imamla kılınan öğlen namazını tekrardan iade etmezdi. Efendimiz açık bir şekilde iade ediyordur. İade ile emrediyordur. Ve mâ ru’yennu aleyhisselatü vesselam ayrıca story rivayet edilmiştir Allah Resulü fâtedhu erba’a selevâtin yevmel hâkandek Allah Resulü hendek gününde dört vakit namazı kaçırmıştır.
Feqallâhünne alet tertip ve Allah Resulü bunları tertiple beraber ne yapmıştır? Kaza etmiştir. Allah Resulünün bu namazları tertiple beraber kaza etmesi, tertipli bir şekilde bunları şey yapmasına ayrıca az önceki rivayetle beraber değerlendirildiğinde neye delalet ediyordur? O zaman farz namazı bir kişi kaçırdığı zamanda o farz namazıyla vakit namaz arasında tertip şarttır. Bu kişi sahibi tertip ise onun için önce kaçırdığını kılacaktır.
Sonrasında ne yapacaktır? Şu an içinde bulunmuş olduğu vakit namazını kılacaktır. Ve qâla Allah Resulü o konuda namazlarını kaçırında şöyle buyurdu. Sallu kemâra etumûnû salli benim namaz kıldığım gibi sizler de namaz kılın. Yani ben nasıl namazımı kaza etmişsem hendek gününde siz de o şekilde namazı kılın. Yani önce sabah önce öğleni sonra ikindiği sonra akşamı sonra yasli kılın.
Hennem bu şekilde tertiple beraber namazın kılınmasını sahabe efendilerimize telkin et telkin etmiştir. Ve eskut et tertip şimdi o zaman toparlayacak olursak hanefi mezhebine göre bir kişi eğer sahibi tertip ise sahibi tertip olan kişi Eda namazlarında tertiple sorumlu olduğu gibi Eda ile kaza arasında da tertiple yükümlüdür. Yani önce Eda’yı değil vakit içerisinde bulunduğun vakti değil önceki kazalarını kılacaksın.
Bir iki namazlar arasındaki o kaçan namaz birden çoksa onlar arasındaki tertiplere yükümlüdür. Yani beş vakit kaçırdı o zaman önce hangi vakit kaçırdı ise onu kılacak sonra ondan sonraki ondan sonraki seklinde oluyor. Peki bu tertip farzdır. Peki bu tertip hiç düşmez mi? Onların istisnalarından bahsedecek Musannif hazretleri bizlere ve eskut et tertipi bilmiş yani namazlar arasındaki bu tertip bir unutmayla düşer. Yani benim üzerine sabah namazı kazası kalmıştı ben öğlen namazını unutarak kıldım. Bir bununla düşer. İki vakafi vaktil vaktiyeti. Ayrıca ikinci etken nedir? Vakit olan namazının yani ben diyelim sabah namazını kaçırdım ancak öğlen namazında hatırladım ama öyle bir vakit daha hatırladım ki ben bunu ben bu eğer vakitte sabah namazını kalacak olursam eldeki o vakit yani içinde bulunmuş oldum öğlen namazında kaçıracağım.
Yani sabah namazını tedarik edeyim derken telafi edeyim derken öğlen namazını kaçıracağım. Böyle bir durum. Üç, vobiz ziyadete ala khamsin ve beş üzerine kaçan namazlar beş üzerine ilave olması. Bu konudaki tartışmaları ilerleyen önümüzdeki derste zaten ayrıntılı şekilde okuyacağız. Şimdi bir sahibi tertibin tertibi riayet etmesini düşüren birinci etken nedir? Emmen nisyan. Unutmaya gelince yani kişi unuttuğu zamanda namazlar arasında tertip niçin düşer? Filikavli aleyhisselam Allah Resulünün şifadesi rufi’n an ümmeti el hata’u ve nisyan. Ümmetimden hata ve nisyan da ne oldu? Oradaki bu hata ve nisyan neticesindeki yapmış olduğu eylemlerden kaynaklanan sorumluluk kaldırılmıştır buyuruyordur efendimiz.
Onun için bir kişi diyelim unutarak burada sabah namazı üzerine kazası varken öğlen namazını kılacak olur ise bu durumda ne oluyordur? Şey kalkacaktır. Yani o tertibin farceti kalkacaktır. Hata da edecek olsa diğer ibadetlerde hatadan kaynaklanan sorumluluklar veya günahkar olmaları ne olacaktır? Kişinin üzerine kalkacaktır. Kişi bu durumda mazur olacaktır.
Ayrıca Efendimizin o diğer hadisi şerifi hadis-i şerifte bulunmuş olduğu şeydir. Diğer bir şey yani sahibi tertibin tertibe riayetini düşünen diğer bir ettiğin nedir? Yani bu sahibi tertip olan kişinin unutması durumunda bu tertiple sorunlu olmamasının delili gerekçesi nedir? Kaçan namazın vakti hatırladığı vakit nedir? Yani ben onu kılmak ne zaman sorunlu olurum hatırladığım zamanda. Peki Kaçırdığı namazı kişi hatırlamadığı zaman ya sabah kaçırdım. Hatırlamadım orayı. Sabah ile öğlen namazı nedir? 2-1 namazdır. 2 vakittir. Bunları herhangi bir vakit tam şey yapmadı toplamadı.
Herhangi bir vakit toplamadığından dolayı felayet tertip tertip vacip olmaz. Yani şunu anlatmak istiyor benim sabah namazını öğenden önce kılmamın zorunlu olabilmesi için o vakitin ikisinin toplaması ve dolayısıyla sabahı takdim etmem gerekir. Ama eğer ben bunu hatırlamazsam hatırlamadığım zaman sabah namazı öğlen vaktiyle iç içe girmez çünkü hatırlamıyorum. Bilmiyorum. Benim üzerimden kalem kaldırıldı. Öyle olunca öğleni kıldığım vakitte öğlen vaktinde tek bir namaz var. Vakti olan tek bir namaz var.
Kılmış olduğum namaz sahih olmuş olur. Evet bundan dolayı da nedir? Hatırlamaması durumunda o vakitte unutmuş olduğu namazı kişi kılmakla yükümlü olmayacaktır. Nisyandan dolayı farz olan tertip düşecektir. Şimdi inşallah bir dahaki haftaki dersimizde diğer konular yani sahibi tertibi düşünen diğer konular vaktin daralması ve 5 vakit üzerindeki ziyade konularından ayrıntılı bir şekilde bahsedeceğiz. Burada kalmış olalım.
Elhamdülillahi Rabbil Alemin.