Yıldızlar hangi elementlerden oluşur ve nasıl söner? Prof. Dr. Tolga Güver yanıtladı
videosundan fısıltılanmıştır. Videoya ulaşmak için Linki kullanabilirsiniz https://www.youtube.com/watch?v=OIWNYtjjbzA.
Bu herşlburg rassl diagramı deniyor bu diagrama. Bu astronövide çok temel bir diagram. Yani bu sol üstte görünen ekranın diagram. Yani maviden kavun içeriğinden diagram. Aynen onlar sıcaklıkları gösteriyor. Kalınlık, oraya biz ana kol diyoruz. Onun da sebebi çok basit. Yani yıldızları gözlediğiniz zaman eğer gerçekten parlaklıklarını ölçebilirsiniz. Yani uzaklıklarını bilebilirsiniz. Sıcaklıklarını bilebiliyorsanız ki bu daha kolay açıkçası bazı açılardan.
O zaman bu diagrama koyduğunuz zaman noktaları tek tek yıldızları. Görüyorsunuz yıldızların %80’i %90’ını bu bant üzerinde bulunuyor. Bu bant üzerinde bulunmasının sebebi de çok basit aslında. Evrende en bol bulunan element hidrojen. Hepsi bu noktaya hidrojen yaktığı zaman ulaşıyorlar. Şu dördüncü slide var size zahmet. Zahmet abi. Bir gösterirseniz hep aynı diagramdan. Ben müsaade etsem şöyle bir göstereyim mi bari? Tabii ki. Şimdi şöyle bir yıldız.
Bu az önce anlatılan içe doğru çökmeye başladığı zaman bir kere zaten. İşte buradan yavaş yavaş çok soğuk. Ve işte artık sönük bir cisim. Yavaş yavaş az önce şu ana kol diye gösterdiğim yere geliyor. Bu geliş tamamen daha nükleer reaksiyonlar başlamamış. Gaz içe doğru çöküyor. Etrafında bir disk bu arada oluşuyor. O dissten önceki evreler. Bunlar titari yıldızları vesaire de deniyor tek tek.
Sonra bir sonraki slide’da var sanırım. Nihayetinde bir yıldız şu ana kol dediğimiz yere geldiği zaman hidrojen yakmaya başlıyor. Yani nükleer reaksiyonlar başlıyor. Biz o zaman zaten bir cisme yıldız diyoruz aslında. Yıldız tanımı o. Bazıları oraya gelemiyor. Hem bir önceki grafikte vardı. Şöyle dönenler vardı. İşte jüpiterler veya onun biraz daha benzeri olan cisimler. Öyle olabiliyor. Yani bunlar pek oralara gidemeden işte geri dönen cisimler.
Bir geri tekrar dönebilirsek eğer ana kola geldikten sonra yıldızlar artık orada hidrojeni yakmaya başlıyorlar. Dediğim gibi hidrojen evrende en bol bulunan element. Kimisi çok daha hızlı yakıyor. Kütle çok fazla olduğu için. O mavi yerde mesela sıcaklık ne? Kavun içeri de sıcaklık ne? Burada yazıyor. Yüzeydeki sıcaklık 40 bin derece mertebesinde. Bunlar kelvin birimi ama arada sadece 270 derece fark var. Büyük olanlar yüksek kütleli ve çap olarak da büyük olanlar diagramda kendini burada gösteriyor. Çünkü daha parlaklar. Ve tabii kısa sürede de bu reaksiyon oranı çok fazla olduğu için ömürlerini tüketecekler. Küçük olanlar daha güneş meselesi burada. Ana kol boyunca duruyorlar. Dediğim gibi buradaki tek kriter hepsinin hidrojeni bitirmesi çok uzun süre aldığı için ne olursa olsun burada uzun bir süre kalıyorlar.
O yüzden de şeyler sonra şuradan bir bakayım bir tane de tablo var. Orada şey gösteriyor. Altı mı? On altı olan sanırım. On altı. Burada da işte şeyler var aslında. Mesela bu biraz yüksek kütleli bir şey için örnek vermişim ama.
Ömürleri bakın hidrojeni, helyüme dönüştürme ömrü işte 15 güneş kütleri bir yıldır için yani epey büyük bugün için. İşte kaç 10 milyon yıl mertebesinde. Helyumu karbona dönüştürmek 1 milyon, 1000 yıl, birkaç yıl vesaire diye gidiyor. Burada kritik olan şey şu. Az önce o söylediğim o köşeli duran ana kol vardı ya. Sen için demire dönüşürken böylesine yüksek bir sıcaklık mı çıkıyor ortaya? Evet ve bu sadece birkaç yıl da bitiyor.
Bu böyle olduğu için biz bütün yıldızları böyle köşeden köşeye bir band gibi görüyoruz. Çünkü diğer evreleri yıldızın çok hızlı bir şekilde gidiyor. Bu bir yıldızın hepsi bir yıldız bütün bu evleri yaşıyor. Eğer yüksek kütleliyse bu kadar yaşayacak. Yüksek kütleli değilse ne oluyor? Yüksek kütleli değilse bir yerde bitiyor. Ömürleri büyük ihtimalle mesela güneş benzer bir ıslak için karbon bir yerde bitecek. En sonunda beyaz ücret dediğimiz cisme dönüşecek merkezi çekirdeği. Daha fazla nükleer reaksiyon oluşmada için. Peki bundan sonrasının oluşması için yıldızın patlaması mı gerekiyor? Demirden sonrası için evet. Çünkü demir son element bu şekilde radyasyon basıncı üretip o gaz tozunu dengede tutabilecek son elemen. O yüzden altın için patlaması şart veya uranyum için patlaması şart. Altın için patlaması şart hatta son bulgular gösteriyor ki aslında iki tanesinin de birleşmesi şart. Yani ona da geliriz isterseniz de.
Ama bunu vurgulamak istediğim şey şu. Bir yıldızın asıl ömrü bütün hayatı neredeyse yaşamına büyük bölümü hidrojeni halvuma dönüştürmekle geçiyor. Sonrası çok hızlı bir şekilde gittiği için de bu kısımlar artık hocaların az önce söylediği gibi bir kere oradan çıktıktan sonra dönüşü yok. Küplesine bağlı oran da ya bir beyaz ücre olacak ya bir nötröneniz ya bir karadelik vesaire.
10 milyon yılın sonrasında 1 milyon yıl 1 milyon 100 milyon falan gibi 1 milyon 10 milyon gibi bir şey de bitirip bitiyor.