Yıldızlar nasıl oluşur? Prof. Dr. Ersin Göğüş yanıtladı
videosundan fısıltılanmıştır. Videoya ulaşmak için Linki kullanabilirsiniz https://www.youtube.com/watch?v=5Kfdo8v3HRk.
Şu soruya başlayayım. Yıldızlar niye oluşuyor? Büyük patlamanın hemen ardından evren oluşuyor ve peşinden de yıldızlar oluşuyor. Niçin oluşma ihtiyacısı var? Niçin bir poz bulutu, gaz bulutu neyi de birden bire dönüp kendi etraflarında yıldız haline gelmeye başlar? Niçin kütlecisinden oluşmaya başlıyor? Biliyor muyuz bunu? Hem çok iyi biliyoruz, hem de bayağı azlık. Ama
en iyi bildiğimiz bir şey var. O da şu Yıldız demek, bizi biz yapan demek. Kabaca söyleyelim. Ben bir insanım. Ama madde olarak bol miktarda oksijenim epey bir hidrojenim, bayağı bir karbonum işte %1’in altında da her şey var. Ama bunların yapıldığı fabrika yıldızlar. Yıldızlar. Yıldızlar olmasın evrende hangi elemenden olacaktı? Hidrojen, heryum. Bu kadar. Periyodik tablo çok kolay olurdu. Çocuklar için kolay olacaktı ama çocuk olacaktı. İşte bugün hep beraber, sağ olun bu güzel konuyu seçtiniz. Konuşacağımız bütün mevzular aslında bizi biz yapan konular. Bir başka önemli tarafı daha var.
Evrende cereyan eden en büyük, en uzun soluklu döngü. Hani biz neye yakınız? İşte mevsim döngülerine, su döngüsüne işte kış gelir, yağmur yağar, yaz gelir, buhalleşir. Böyle bir döngü var. Evrende, galaksilerde, galaksilerin içinde böyle bir döngü var. Yıldız döngüsü. Han madde var. Bu bir şekle bürünüyor. Sonra ömrünün sonunda ölüyor diyeceğiz ama aslında ölmüyor. Yeni yeni yıldızları başlatıyor. Her zaman da değil. Her zaman değil. Ama işte böyle karmaşık aynı zamanda da bize direkt dokunan bir konuyu konuşacağız. Önce onu bir yerine yerleştirelim. Han maddesi çok basit. Hani şimdi insanı düşünün, çevresini düşünün.
Bu kadar karmaşık, bunun da temeli, yani maddenin temel fabrikası yıldız. Yıldızın da ham maddesi gaz ve toz. Toz da var mı? Toz da var. Toz hani evdeki toz gibi değil de, sokaktaki toz gibi silikat toz. Evdeki toz aslında çoğunlukla insan kaynaklıdır. Yani insan değil. Organik tozdur. Ama sokaktan gelen o silikatın
küçük yapıları. O toz eser miktarda var. Ama çok miktarda var. Şimdi yıldızdan bahsedeceksek önce büyük skalalardan konuşacağız. Nasıl oluştuğu ona bir bahsedelim. Niye oluşuyor yıldız? Bunca gaz niçin bir araya girip onca hidrojen ve bahsettiğiniz toz niye bir araya girip toplamıyor? Niye böyle dağınık durmuyorlar? Mecburlar mı toplanmaya? Değiller ama kararsızlıklar var. Gaz ve toz bulutu düşünün. Hepsinin içerdiği bol… Big Bang oldu, patladı. Ne çıktı ortaya? Ortaya bol miktarda hidrojen çıktı. Şu anda yaşadığımız, bizi biz yapan, içtiğimiz hidrojenin hepsi 13.8 milyar yıl önce meydana geldi. Ondan beridir hidrojen değişmedi. Azaldı. Tabii biraz azaldı. Çünkü diğer maddeler oluştu. Elbette. Helium oluştu Big Bang’den hemen sonra yani Big Bang’in sonrasında hidrojen oluştu.
Sonrasında Helium oluştu. Sonrasında kümelenmelerle yıldızvari yapılar. Sonra gök adalar oluştu. Bu bütün… Niye kümelendiler peki hocam? Ben bunu anlamıyorum. Patladı. Patladı ve o hidrojen olarak dağılabilirdi. Niye dağılmadı? Bir araya geldiler. Kararsızlıklar. Şimdi düşünün bir patlama hiçbir şekilde kümelenmemesi için milyarlarca kere, milyarlarca kere, milyarlarca kere parçacının
hepsinin birbirine… Ayrı ayrı yönlere girmesi lazım. Ayrı ayrı yönlere eşit uzaklıklarda uzaklaşması lazım. Bu mümkün mü? Değil. Mümkün ama çok zayıf bir ihtimal. Ve doğada da genelde en yüksek ihtimal bir şey meydana gelir. O da dağılım izotropik değil. Yani her yöne eşit miktarda değil. Bu doğal olarak bazı kararsızlıkları meydana getiriyor. Neden? Çünkü şu tarafa doğru
çok miktarda madde giderse orada etkileşim diğerlerine göre fazla olur. Etkileşenler de birbirine yaklaşır. Etkilenir ve yapılar oluşur. Biz bunlara kararsızlıklar diyoruz. Kararlı durumlardan ortaya hiçbir şey çıkmaz. Meydana bir şeyin gelmesi için ortamda bir kararsızlığı olması lazım. Bir kaotik orta olması lazım. Tabii bir şeyin orada ortalığı karıştırması lazım.
İşte yıldız oluşumu da biraz öyle. Neden? Çünkü yıldızlar arası ortamda gaz ve toz bol miktarda var. Hani çıplak gözle göremeyiz onları. Aslında görürüz. Bir merak edeyim bir şey daha söyleyeyim. Büyük patlamadan sonra toz var mı? Yok. Büyük patlamadan sonra tabii ki bir miktarda… Şimdi büyük patlamadan önce zaten madde yok. Madde yok. Büyük patlamayla beraber madde, hidrojen, atomu ve toz dediğimiz yapılar meydana geliyor. Ondan sonra bu kümelenen gruplara biz bir noktadan sonra gök adalar diyoruz. Biz onlardan birinde saman yolunda yıldızlar içinde yaşıyoruz. Saman yolun yaşı kaç? Saman yolu yaklaşık olarak 10-11 milyar yıl yaşında.
Yani ilk oluşanlardan değil. Bunu ilk oluşan galaksiler şekli gelişi güzel galaksiler dediğimiz galaksiler. Galaksiler de birbiriyle etkileşiyorlar. Etkileştikçe böyle birbirinin kütle çekim alanına girip güzel… Spiral galaksiler oluşturup kendine dönmeye başlıyor. Merkezde yoğun çevresinde böyle kollar oluşabiliyor. Peki ilk oluşanlar galaksiler mi, ilk oluşanlar karadelikler mi?
İlk oluşanlar büyük bir ihtimalle yıldızlar, yıldız kümeleri de galaksiler. Bir tez daha var biliyorsunuz. Önce karadelikler oluştu. Çünkü bu karadeliklerin büyüklüğü sonrasında oluşacak. Yani yıldızlar oluştuktan sonra oluşacak kadar zaman geçmiyor. O zaman demek ki önce karadelikler oluştu diye bir başka teori daha var. Ama bunun gözlemle pek tutarlı bir dayanağı yok. Sadece karadeliklerin büyüklüğünden, kütlesinden kaynaklanan… Ama şu da var işte galaksi kaynaşmaları merkezinde süperkütleri karadelikleri zaten oluşturabiliyor. Burada bizim bugün hani fazla değil miyiz karanlık maddenin rolü nedir? Onu bilmiyoruz. İşte o karanlık madde eğer karadelikse dediğiniz doğru. O bağlantıyı henüz kurabilmiş değiliz çünkü karanlık maddeyi tam olarak anlamış değiliz.
Hiçbir şey anlamıyoruz hakkında. Yani olmamış değil, hiçbir şey bilmiyoruz hakkında. Yani var olduğunu biliyoruz sadece. Var olduğunu biliyoruz. Ama rolünü bilmiyoruz. Çünkü maddeyle etkileşiminin nasıl olduğunu bilmiyoruz. Ve büyük ihtimalle bütün bu galaksilerin yerleşiminin sebebi karanlık madde. Karanlık madde olsa galaksiler bu şekilde yayılmayacaklardı ve bu şekilde yerleşmeyeceklerdi diye tahmin ediyoruz. Evet.
Şimdi bir galaksiyeli alalım hani büyük skaladan artık kendi lokalimize gelelim. Samanyolun da bol miktarda gaz ve toz var. Gaz dediğimiz %90. Hidrojen %10 kadar halium. O da büyük patlamadan beri zaten var. Bu %90 sayıca. %10 halium. %1 de diğer bütün maddeler.
Ve bunlar kümelenmiş. Bir yerde nispeten kararlı duruyorlar bulut halinde. Ama çok kolay etkileşebiliyorlar.
Nasıl bir taraftan bir şok dalgası orada bir kararsızlık oluşturur.