Namazda Tertip Sahibi Kişi Kimdir; Nelere Dikkat Etmelidir? – Abdülhamid Türkeri Hoca Efendi
videosundan fısıltılanmıştır. Videoya ulaşmak için Linki kullanabilirsiniz https://www.youtube.com/watch?v=31jsx7DhdxY.
Sahibi tertip kimdir? Sahibi tertibin diğer mükelleflerden farklı olarak hareket etmesi gerektiği noktalar nelerdir? Değerli dinleyenlerimiz, özellikle günümüzde çok karıştırılan konulardan bir tanesi de sahibi tertip meselesidir. Sahibi tertibin kabaca tanımı, üzerinde hiçbir şekilde kaza namazı olmayan kişidir. Fıkıh kitaplarımız bunu, üzerinde 6 vakit kaza kalmayan kişi diye tanımlarlar ama aslında özünde bu tanımda da kastedilen üzerinde hiçbir şekilde geçmişte kaza namazı kalmayan kişidir. Sahibi tertip olan kişi, namazlarında bu yönüyle kelime kökününden de anlaşılacağı üzere devamlı bir düzen sahibidir.
Devamlı bir tertip sahibidir. Yani söz gelimi diyelim, Blue çağından beri sahibi tertip olan kişi her daim sabah, öğlen, ikindi, akşam, yatsı bu döngüyü hiç bozmamıştır. Bu döngüyü bozmadığından dolayı üzerinde kazası olan kişilerden farklıdır. Çünkü niye? Üzerinde kazası olan kişiler ne yapmışlardır? Üzerinde söz gelimi diyelim sabahı bıraktı, ikindi öğleni kıldı, öğleni kıldıktan sonra ikindiyi kıldı.
Bakın edalarda önce sabahı kılmadı, sabahı kaçırdı, öğleni kıldı. Öğleni kıldıktan sonra ikindiyi kaçırdı, akşamı kıldı. Bu yönüyle namaz vakitleri arasında bir tertip yoktur. Yani olması gereken önce sabah sonra öğlen sonra ikindi sonra akşam sonra yatsı. Bu düzen bu şekilde üzerinde kaza namazı olan kişilerde yoktur.
Sahibi tertipte ise bu taa Blue çağından beri aynı düzen üzerine aynı çark devam eder. Yani bu kişi tertip sahibidir. Yani namazlarında devamlı nasıl farz kılındıysa o şekilde namazlarını kılmıştır bu kişi. Onun için önce sabahı sonra öğleni sonra ikindi sonra akşamı sonra yatsıyı ezelden beri Blue çağından beri evvelden beri Blue çağından beri bu kişi ne yapıyordur? Kılıyordur.
Şimdi sahibi tertibin farklı olduğu nokta budur. Sahibi tertip bu yönüyle Blue çağından ta bu zamana kadar hiçbir şekilde namaz kaçırmadığından dolayı İslam hukuku da sahibi tertibin bu vasfını ve bu özelliğini korumasını sağlamayı hedefler. Niye? Ya sen diğer mükellefler gibi değilsin. Niye? Çünkü diğer mükelleflerin bir ay iki yıl üç yıl beş yıl üzerlerinde kaza namazları var.
Kaza namazı ne demek? Onlar tertibi bozdular. Sabah, öğlen, ikindi, akşam yatsı olması gereken o sıralamayı gün gün vakit vakit o sıralamayı ne yaptılar? Bozdular. Sen bozmayacaksın. Bundan dolayı sahibi tertibin bu sıralamasını madem Blue çağından bu vakite kadar bu sıralamayı hiç bozmama gibi bir nimetle nimetlenmiş İslam hukuku da bu yönüyle bunu bozmaması için ona birtakım kususi hükümler vermektedir.
İşte bu yönüyle sahibi tertib olan şahıslar veya mükellefler diğer mükelleflerden ayrılmaktadırlar. Kabaca sahibi tertibin tanımı ve sahibi tertibin değerlendirmesi böyledir. Peki sahibi tertibin ahkamı nedir? Sahibi tertibin ahkamı az önce dedik ya bu kişi mükellef olduğundan dolayı ve mükellef olduğu dönemden beri hiçbir şekilde namaz vakitleri arasında sıralamayı ve tertibi bozmadığından dolayı şahit sahip tertip sahibi olan bir kişi bir namaz kaçıracak olur ise bunun hükümlü olmuş olduğu şey o tertibi bozmamasıdır. Bundan dolayı bir kişi söz gelimi diyelim sahibi tertip olan bir kişi uykusundan dolayı sabah namazını kaçırdığı zamanda sonradan öğlen namazını kılacak olursa ne oldu? Bu kişi devamlı Blue çağından beri sabah öğlen ikindi akşam yatsı sıralaması ile geliyordu bu tertiple beraber geliyordu.
Ama bugün sabah namazını kaçırdığı zaman sabah namazından sonra şahit öğleni kılmaya izin verilecek olursa sabah boş geçilmiş olacak öğlen kılınmış olacak. İşte İslam dini sen tertip sahibisin tertibini bozma diye tertip sahibi olan kişiye neyi emreder? Sen önce sabahı kıl sonra öğleni kıl. Sen önce öğleni kılıp sonra sabahı kılma gibi bir eyleme düşme. Bundan dolayı Hanifi mezhebine göre şahit bu şekilde sahibi tertip olan kişi bir namaz kaçıracak olur ise bu namazı kaçırdığı zamanda bu namaz diyelim sabah namazı. Bu sabah namazının üzerine 5 vakit namaz kazaya kalıncaya kadar 5 vakit namaz geçinceye kadar ona devamlı o geriyi düzeltmesi o sabahı kılıp sonrasında diğer vakitleri kılmasını emreder.
Bundan dolayı sahibi tertipte iki konu konu edilir. Bir, birinci konu bu kaçırmış olduğu namazın üzerinden 6 vakit namazın geçmeme konusudur. Bu kaçırdığı namaz üzerinden 6 vakit geçmeyinceye kadar bu kişinin sorumluluğu nedir? Önce o kaçırdığını sonra tertiple beraber diyen namazları kılmasıdır.
Onun için sabah namazını kaçırdı. Sabah namazını kaçırdıktan sonra öğleni kıldı, ikindiği kıldı, akşamı kıldı. Sonra yatsıda hatırlıyor. Ben sabahı kılmamıştım. Ben sahip tertibim. Sahibi tertip nasıl yapacak? Bunları sabahın üzerine bina edecek. Onun için yatsı namazında bunu kıldığı zamanda ne yapacak? Bu kişi sabah namazı, öğlen namazı, ikindi namazı, akşam namazı ve sonrasında yatsı namazını kılacak.
Bu da bir unutma durumunda sahibi tertip riayetlisiyse düşecektir. Bunun dışında. Bu şekilde kişi kaza namazı kılmadığını bilerek ve kaza namazını kılmamasına rağmen şayet o sabah namazını kılmayıp da öğleni, ikindi, akşamı kılacak olur ise burada tertip bozuldu. Çünkü sabah tabiri caizle zincirden çıktı diğer vakitler. Öğlen, ikindi, akşam namazları kılındı. Bunlar önce sabah kılınacak ve sonradan bunların kılınması gerekiyor idi. Bu kişinin mükellefi buydu ama kılmadı. Bundan dolayı bu kılmış olduğu sonraki vakitler kılınsa bile önce sabah kılınması gerektiğinden dolayı bu namazlar Ebu Hanuf Hazretlerine göre mevkuftur. Yani üzerinden farziyeti düşürmez. İslam dini, İslam hukuku bu sahibi tertip olan mükellefi şunu emreder. Git düzenini bozmadan namazını kıl. Nasıl? Önce sabahı kıl, sonra sabahın üzerine öğleni bina et, öğlenin üzerine ikindiyi bina et, ikindiğin üzerine akşamı bina et, sonrasında yassıyı kaza bina et. İşte bu tertibe riayeti 6 vakitle sınırlıdır. Yani 6 vakite kadar İslam hukuku der ki sabah namazını geçirdiğin zaman da sabahla birlikte 5 vakit daha seni bu tertibe riayetle yüklü tutarım. Yani 5 vakit boyunca senin yapman gereken nedir? Tertipli bir şekilde namazını kılmandır. Sabah kaçtı? Öğlen, ikindi, akşam yatsı, ertesi sabah. Bu vakitlere kadar sorumlu olmuş olduğu sahibi tertibin nedir? Baştan bir şekilde namazını kılmasıdır. Baştan bir şekilde tekrardan sabahı kaçırdığı zaman da önce sabah, sonra öğlen, sonra ikindi, sonra akşam, sonra yatsı ve sonrasında bugünkü sabahı tertipli bir şekilde kılması gerekiyordu.
Efendim ben dünden beri öğlen namazını kılıyorum olsun. Dünden beri öğlen namazını kılıyordun ama o öğleni sabahın üzerine bina etmedin. Sen tertip sahibisin. Öğlen sabahtan sonra kılmakla yükümlüydün sen. Öğleni sabahtan sonra kılmadığın için İslam hukuku der ki buradaki senin öğlenin askıda. Bundan dolayı o öğlen ikindi akşam yatsı ve sabah namazı yani o diğer 5 vakit olan namaz askıdadır.
Neyi bekler? O geçmiş olan sabah namazının yani bir gün önceki o sabah namazının kazasını yapılıp sonrasından bulunan kılınmasını bekler. İşte sahibi tertibin diğer mükelleflerden farkı budur. Yani kaçırdığı namazı sonraki vakitleri namazını kalsa da kaçırdığı namazdan dolayı kıldığı vakitlerde nedir? Hükümleri mevkuftur.
Şayet sahibi tertip olan kişi namazını hatırlar ve kazasını bu 6 vakit toplamda dolmadan kılacak olur ise bu durumda ne yapacaktır? Sabah namazını kaçırdıydım. Yatsı namazında aklıma geldi. Ben sahibi tertibim bunu kılmadan kıldım. O zaman ne yapacak yatsı namazını? Sabah, öğlen, ikindi, akşam ve yatsıyı bu şekilde kılacaktır. Sahibi tertip bu yönüyle diğer mükelleflerden ayrılır. Çünkü sahibi tertip olmayan kişi diyeyim sabah namazını kaçırdı. Yatsı namaza vakti geldiği zaman sadece sabah namazını kılacaktır. Ancak tertip sahibinde ise tertip zorunlu olduğundan dolayı sabah, öğlen, ikindi, akşam yatsı tertibi. Bundan dolayı sabahtan sonraki kılmış olduğu namazların hükmü sabah namazı dışında 5 vakit askıdadır.
Sabah ile beraber 6 vakit askıdadır. 6 vakit çıkıp da 7. vakit girdiği vakitte halen daha bu tertip yerine getirilmez ise yani önce sabah sonra öğlen, ikindi, akşam yatsı bunların farzları kılınmaz ise artık sahibi tertip normal mükellefler gibi olmuştur. Çünkü artık kazaları toplam 6 vakit olmuştur. Bundan dolayı artık bu kişinin tertibi bozulmuştur. Bundan dolayı sahibi tertibinin değişmiş olduğu ve diğer mükelleflerden farklı olarak hüküm almış olduğu nokta burasıdır.
Önce sorumlu olduğu nokta her halükarda başka bir vakit içerisinde de olsa o kazasını kılacak. Eğer o kaza üzerine başka namazlar kıldıysa kazayı önce kılacak sonra o namazları kılacak.
Peki burada bir de sahibi tertip meselesinde ikinci olarak konu edilen mesele şudur. Az önce dediğimiz gibi sabah namazını kaçırdım. Üzerine öğlen, ikindi, akşam yatsı ve ertesi gün sabah namazı kaldı. Burada ben bu namazları kıldım. Bu namazların hükmü nedir? Bu namazların hükmü İmam Ebu Hanif Hazretlerine göre mevkuftur.
Yani toplam sabah namazı dışında kaçırılan sabah namazı dışında beş vakit namaz kazaya kalıncaya kadar İslam dini beni tertibi riayetle mükellef tutar. Ancak diyelim ben tertibi riayet etmez isem bu süreçte beni mükellef tutmuş olduğu süreçte yani sabah namazı kazaya kaldı.
Öğlen ikindi yatsı burada bu kılınan namazların hükmü İmam Ebu Hanif Hazretlerine kadar mevkuftur. Toplam bu şekilde sabah namazı dışındaki beş vakit namazın hükmü mevkuftur. Neyi bekler? Olur da sahibi tertip en baştan namazı alır.
En baştan namazı alacak olur ise bu durumda ne olacaktır? Önce sabah sonra öğlen ikindi tekrardan kaza edilecek. Ancak olur da almaz ise yani sahibi tertiplik düşecek olur ise sabah namazı kazaya kaldı üzerinden beş tane daha ondan başka namaz kazaya kaldı.
Sahibi tertipli bu şekilde düşer ise bu saatten sonra İmam Ebu Hanif Hazretlerine göre bu namazın hükmü bu namazların hükmü artık sahibi tertiplik düştüğünden dolayı ne olacaktır? Farz namaz olarak yerini bulacaktır. Onun için mevkufluk sadece İmam Ebu Hanif Hazretlerine göre o sabah namazından sonraki beş vakit olan namazdır. O beş vakit olan namazın hükmü askıdadır. Hangi yönüyle askıda?
Sahibi tertip hatırlar da geriyi kılacak olursa nafile olur. Sahi hatırlamadan kastettiğimiz namazlarını kılmayacak olur ise bu durumda ne olacaktır? O kılmış oldukları farzlar üzerinden vücubiyeti düşürecektir. Onun için burada sahibi tertibin diğer mükelleflerden ayrılmış olduğu nokta temel olarak geçmiş olan kazasıyla beraber, tertiple beraber namazını kılma hükümlüdür denilir.
Sabahı kaçırdın, öğlen ikindiği kıldın, hayır, senin öğlen ikindin beklemede, mevkuf. Ne yapacaksın? Önce sabahı, sonra öğleni, sonra ikindiği kılacaksın. İşte sahibi tertip bu yönüyle ahkemi itibarıyla değiştiğinden dolayı namazı kazaya kaldıktan sonra o namaz üzerine beş vakit kaza, o namaz üzerine namaz dışında beş vakit namaz daha kazaya kalıncaya kadar sorumluluğu tertipli bir şekilde kılmasıdır.
Peki beş vakit de açtı, altıncı vakit girdi. Bu durumda ise artık sahibi tertiplik bozulmuştur. Artık bu kişinin o sabah namazına ayrı müstakil olarak tek olarak kaza etmesi gerekir.
Diğer kılmış olduğu sabahın üzerine öğlen ikindiği akşam yazdı ve diğer sabah namazı Ebu Hanif Hazretlerine göre sahih olacaktır.