Aşırı yağış-kuraklık neden yaşanıyor? Doç. Dr. Barış Önol yanıtladı
videosundan fısıltılanmıştır. Videoya ulaşmak için Linki kullanabilirsiniz https://www.youtube.com/watch?v=MP5dbSV6C_U.
Barış Hocam siz ne diyorsunuz? Sizin baktığınız yerden tablo nasıl görünüyor? Yani Hocam aslında küresel ölçekten anlattı. Bölgesel ölçeye kadar getirdi. Ben de aslında, çünkü bugün konumuz biraz da yağışlı, oradan başlayayım. Hocam tüm konulara çünkü içeren bir konuşma yaptı. Ben de ilk slidemde alabilirsem. Lütfen arkadaşlar, bir Barış Hocam, bir Slytem. Burada şimdi su yılı dediğimiz bir şey var. Bir Ekim’de başlıyor ve bir sonraki sene, Eylül’ün sonuna kadar devam ediyor. Bu su yılında her sene ne kadar yağış değişiyor? Bunun biz anomalilerini göstermek için bunu gösterdim. İstiyorsanız ben de mi oraya gideyim? Giderseniz daha iyi dur Hocam. Sizle aramda kalıyor çünkü bir de. Hemen geleyim ben içeriye gitme zamanı.
Hocam, sen. Yani burada bu su yılı dediğim gibi bir Ekim’de başlayıp 30 Eylül’de biten su yılındaki 1980’den başlıyor, 81-82, 2021’e kadar. Ne kadar değişim olmuş her yıl? Buradaki yüzde olarak veriyoruz. Bu öğrencim Sinan Şahin. Şu zamanların en kötü yılları 2014’ü 2021 görünüyor. 2021 var, 2007 çok kötüydü, 2001 kötüydü.
2001 üstteki, evet. 2001 kötü. 2001 felaket. Evet. Ama şöyle bir bakarsanız çok büyük bir periodiste yok. Yani bir sene kurak olup üst üste üç sene kurak olup, sonra çok yağışlı bir sene, sonra gene biraz yağışlı. Bir de Türkiye çok büyük bir coğrafya. Yani yağışları her yerde aynı şekilde bekleyemiyorsunuz. Doğusu tamamen farklı sistemlerden etkiliyor. Batısı farklı sistemler. Karadeniz daha başka sistemlerden etkileniyor. Zaten güney bölgelerimiz yani Akdeniz ve Güneydoğu Anadolu farklı sistemlerden etkileniyor. Sonuç olarak… Yani şu ikisinin tabii aynı ülke olduğunu söylemek zorunda. Evet, evet. Buna biz işte doğal değişkenlik diyoruz. Yani iklimdeki bir doğal değişkenlik var. Seneden seneye, her sene bize nem getiren sistemlerin değişimiyle bu senaryo gerçekleşiyor.
Sonra bu kırmızı olan tablorun daha sıklıkla karşılayacaklar mı göreceğiz? Daha sıklıkla ama her yerde değil. Bir sonraki slayda şimdi geçebiliriz. Sizin sorunuzda daha biraz daha açılabilir böylece. Bir sonraki slayda bu mesela 1950’den 2020’ye kadar 70 yıl var burada. 70 yıllık trend yani eğilim. Onar yıllık eğilim, yağışlardaki eğilimler. Bütün gördüğünüz gibi Avrupa var. İşte İspanya’dan, işte Norveç’e kadar biz buradayız. Ve baktığınız zaman bu trendde artış olan bir yer var. Doğu Karadeniz. Zaten bugünkü konumuzla da ilişkili olarak biraz oraya gelmek istediğim için bu slaydı koydum. Bu trendde Doğu Karadeniz’de önemli bir artış var. Şimdi burada bunlar milimetre olarak, milimetre 10 yıl vermişiz. Mesela 30 demek bu. Ne demek? 30 milimetre 10 senede.
Ama burada kaç tane dönem var? 7 tane 30 derseniz 3×7 21. Yani 200 milimetre daha fazla yağış var sonunda. Bu dönemin sonunda diyebilirsiniz. EY’de biraz daha kuraklık var. Ama bunun sonucunda biz bu kuraklığın tam olarak nereden geldiğini öğrenmemiz için biraz daha analizlerimizi genişletmemiz lazım. Bu kuraklığın ve aşırı yağışların veya aşırı yağış demeyelim şu an bunu.
Çünkü bu normal kışın bildiğimiz sistemlerine getirdiği yağış da olabilir. Peki bu mevsimde olması normal midir? Hangi mevsimde? Bu yıllıktı. Yaz aylarında olması normal midir? Yaz aylarında olması aşırı yağışların normal. Şimdi ben kitaplarda getirdim tarihi slaytlar da var. Oradan anlatacağım. Aşırı yağışlardaki 10 yıllık, şimdi bakın o deminki aşırı yağışlardaydı. O normal bildiğimiz senelik ortalamalardı.
Oradaki değişimde. Şimdi aşırı yağışlardaki 10 yıllık eylime bakıyoruz. Ama aşırı yağışlar derken bu %95 yani en üstteki %5’e bakıyoruz. Yani sıralıyoruz en büyük, en şiddetli yağışlardan. 1 mm yağışa kadar, 1 kg yağışa kadar sıralıyoruz. En üstteki, yani hani üniversite sınavında da diyoruz ya en üstteki %5’lik dilim, %1’lik dilim. Bu o. Bu o. En üstteki, en kuvvetli yağışlardaki trend nereler artmış.
Yine bakıyoruz Karadeniz’de ciddi artış var. Batı Orta Karadeniz yine ciddi artış var. Burada biraz artış var. Bu 79’da. Orası çok artış değil mi? Büyüksektiğin bu artış. Evet evet orası da çok artış. Mersin orası. Evet Mersin, işte Toroslar. Burada bir artış var. Doğanada olduğu bir artış var. Bu tabii şimdi hocam şey gösterdi daha çok gözlem noktalarını gösterdi.
Yani istasyonları gösterdi. Bu biraz daha gridlenmiş veri ve bu veri uydu verileriyle harmanlanmış istasyon gözlemleri. Biraz daha farklı bir metotla üretilmiş. Güvenilirliği o başka bir akademik tartışma konusu sadece farklı da söylemek için. Bu istasyon değil ama sonuçta bu da gözlem, uydu gözlemleri. Buralarda son 10 yıl içerisinde aşırı yağışlarda artış var. Evet evet maviler artış demek, kırmızılar.
Bunlar da gün bazında yani işte burada 10 yıllık trendte 5-6-7 gün artış demek. 5-6-7 gün 10 yılda, 20 yılda 14 gün daha fazla aşırı yağış alıyoruz. Yani 14 gün sel yapabilecek daha fazla yağış alıyoruz 20 yıl sonra. Bu çok ciddi bir rakam. Bir sonraki şimdi slayta geçebiliriz.
Şimdi bu neden oluyor? Hani iklim değişikliği yağışları etkiliyor mu ondan bahsetmek istiyoruz. Neden iklim değişikliği yağışları direkt etkiliyor mu diye soruyoruz. Şimdi bu Clay’s’s-Clayperiön’ün denklimine göre her 1 derecelik artış, yağışı %7 arttırıyor. Küresel anlam. Küresel anlam. Ama bu şu demek değil yani çünkü bu bir hareket eden sistem olduğu için. Yani şurada neyimi arttırdığın zaman hemen burada yağış olmuyor.
Buradan alıyor, adveksiyon alıyor, taşınıyor başka yerde yağış oluyor. Ama toplamda baktığınız zaman değerlendirmede %7’lik nemde ve şeyde artış. Yani yağışa neden olacak sisteme de ihtiyaç var. Tabii. Bir hareket olması lazım. Bu günümüz, günümüzde yağış zaman grafiği bu şekilde toplanıyor ve bir bulutun nasıl oluştuğu. İşte düşe hareketlerle bulut gelişiyor ve ondan sonra yağışa geçiyor, yağışıyor.
Şimdi biraz şimdi buradan buradaki ok daha sıcak bir iklime doğru bizi götürüyor. Demin hocam anlat işte IPCC senaryolarında gelecek 100 yılında nasıl. Burası artık bu 100 yılın sonuna doğru. Yani 4 dereceye yakın bir artış. Evet 3-4 dereceye yakın bir artış. Yani şu an bile 1 derecelik artıştan bahsediyoruz ki o 1 derecelik artış aslında şey yani endüstri devrimi öncesi. 200 yıllık bir süre.
1850-1900’ün ortalamasından 1 derece fark. Aslında bugün bizim işte meteoroloji genel müdürlüğünün yaptığı çalışmalar da o alınan ortalama 1981-2010’dur. Yani daha sıcaktan çıkardığınız halde 1 derece 1,5 derece artış var. Çok daha şiddetli yani Akdeniz çanağı çok daha şiddetli ısınıyor. Burada ısındıkça peki ne oluyor?
Aynı bulut dinamiği devam ediyor ama daha yoğun aşırı yağışlar daha fazla oluyor. Ve %7’lik bir artış var. Biraz daha ısıtınca %7’lik artış biraz daha… Bu %7 bunun üstüne bir artış. Tabii onun üstüne %7. Sürekli %7 gidiyoruz. 1 derece artış 2 derece artış 3 derece. Evet evet böyle artırarak gidiyoruz.
Bu sefer bulut dinamiğinde daha kuvvetli ve güçlü sistemler devre giriyor. Düşe hareketler hızlanıyor. Bu demek ki daha derin bulutlar işte belki dolu yağış yapacak belki çok daha şiddetli. Ve bunlar çok daha kısa bir dönemde çok daha kısa sürede. Bu ne demek? 1 saat içinde 2 saat içinde bir bölgeye çok aşırı yağış oluyor. Zaten sellerin nedeni de biraz da bu. Çok salakça bir soru sorabilir miyim?
Umarım ben de anlayabilirim. Anlarsın çok basit bir şey söyleyeceğim. Şimdi %8 bu şu demek havadaki bulut miktarında da %21’lik bir artış olacaktı. Bu %21’lik artış dünyaya gelen güleş ışınlarında %21’lik azalması demek. Vallahi çok akıllıca bir soru sorulmuş. Bu bir yandan da küresel ısınmayı yavaşlatacak bir etki olacak mı? Buna zaten ilk önce bu yaptığımız şey pozitif geri besleme.
Yani bir etki bir başka değişkeni değiştirip daha fazla etkiliyor ilk baştaki değişkeni. Bir süre sonra dediğiniz gibi artık o kadar çok 4-5 derece arttığı zaman o kadar çok buharlaşma o kadar çok bulut olacak ki bu sefer artık o bulutlar güneş ışınlarını geri yansıtıp negatif geri beslemeye yalışacak. Ve bu sefer de soğuma trenleyecek. Gerçi tarımsal verimlilik düşecek şu olacak bu olacak belki ama. Ama şöyle söyleyeyim biz zaten onu göremeyiz.
Göremeyiz. Yani o uzun süreli. Evet. Onu yaşarsak yani o negatif dönersek onu zaten insanoğlu için başka bir dünya olur. Başka bir dünya.
Altyazı M.K.