Para nasıl ortaya çıktı? Prof. Dr. Şevket Pamuk yanıtladı
videosundan fısıltılanmıştır. Videoya ulaşmak için Linki kullanabilirsiniz https://www.youtube.com/watch?v=wQtKHbL4Sfc.
Her ne kadar artık Cem’imize pek para kalmadıysa da, paranın tarihi her zaman için ilgimizi çeken bir konummuş. İlk para nerede çıktı, nasıl çıktı ve tabii paradan kasıt nedir? Para sonunda her ödeme aracına verilen isim. İlk para dediğimiz zaman çok çok eskilere gideceğiz. İnsanların yaptıkları alışverişlerde kullandıkları her şey para tanımına girer.
Takas da kullandıkları hariç. O takas ayrı. Ödeme aracı olarak. Mesela eskiden hayvanda kullanıyorlar, çok eski zamanda. Kıymetli maden parçaları kullanabiliyorlar. Soğumlar kullanıyorlar. Kullanıyor, ondan sonra deniz kabukları kullanabiliyorlar. Bunların hepsi para. Fakat erken aşamalardan itibaren bir güven sorunu var.
Yani bu mesela kıymetli madenler gerçekten kıymetli maden mi? Yahu bir miktar kıymetli madenin ağırlığı nedir? O zaman, bu eski orta, eski bizim bölgede. Mezopotamya’dan. Mezopotamya’dan eski güven, eski medeniyetler döneminde daha devletler işe karışmadığı aşamalarda. Tüccarlar çıkıyorlar, tanınıyorlar.
Tüccarlar, mesela gümüş parçalarını alıyor adam, bunları tartıyor. Üzerine ondan sonra kendi adını, mührünü basıyor. O zaman o tüccara olan güven kullananı, parayı kullananı bir miktar ikna etmiş oluyor. Daha ileri aşamalarda devlet işin içine girecek.
Ama bizim bu sikke dediğimiz şey, yani gümüş veya bakır, altın, madeni paralar onlar aslında çok daha yeni. Onlar Anadolu’da ortaya çıktı, eski Yunan’da, Nihilattan önce 6. yüzyılda ortaya çıktı. Bugün anladığımız anlamda. Bugün bizim sikke dediğimiz şey madeni para, bunlar olduça yeni. Öbürleri binlerce yıl geriye gider.
Yeni dediğimiz 2500 yıllık falan. Evet, evet. Hemen hemen. Ben birazcık daha yeni gibi görüyorum çünkü öbür para 10.000 yıl geriye gidiyor. Diğer şeyler. Şimdi ondan sonra devletin görevi var. Devlet bu sikkelerin standartlarını denetleyecek. Tabii… Ne zaman devlet işe karışıyor? 6. yüzyılda. Devlet daha önce de çeşitli şekillerde karışıyor ama bu sikke dediğimiz şeylerin piyasaya sürülmesi 6. yüzyılda. Devletin hem bir alışverişlere, ekonomiyi denetleme, düzenleme göre sorumluluğu var. Bir de vergi toplamak için önemli.
Devlet para olursa, düzenli bir para düzeni olursa daha kolay vergi toplayacağını biliyor. Tabii bir başka meselede. Hükümdarlar için, yöneticiler için sikke basmak bir egemenlik. Sen yoray. Oraya gelmeden gelir de bir egemenlik simgesi. Buralar bizden sorulur demiş oluyor devlet. Bu sikkenin itibarı bizim itibarımızdır. Şimdi Osmanlı’ya gelecek olursak yahut İslam devletlerine gelecek olursak sikke basmak, hutbe okutmak bunlar bir egemenliğin önde gelen iki simgesi ve bir şehir alındığı zaman ilk yapılan iki iş bu. Onun için devlet çeşitli nedenlerle bu işin içerisinde.
Para ve beraber gidiyor sonra. Sonra peki bunun böyle her devletin kendi parasını basması ve diğer devletlerin başkalarının bastığı paraları kabul etmesi ne zaman oluyor ya da oluyor mu? Zaman içerisinde. Mesela bugün özür dilerim lafı geçsin bugün dolar euro yen gibi uluslararası kabulü olmuş ve rezerv para diye kabul eden paranın doğumu ne zaman ya da daha öncesinde bunun yerine altın mı kullanılıyor? Rezerv para fikri ya da düşüncesi ne zaman ortaya çıkıyor?
O yeni bir şey ama şöyle diyelim M.Ö. 6. yüzyıldan yani 2500 yıl öncesinden yaklaşık 200-300 yıl öncesine kadar esas olarak altın, gümüş, sikkeler var. Kağıt para pek yok. Çin’de. Çin’de kağıt para var. O da çok uzun süre olmuyor. Burada bir güven meselesi var.
Malî gücü olmayan devletler sonunda kağıt parayı sürdüremiyorlar. Devletlere olan güven, itibar belli bir aşamaya geldikten sonra kağıt para yerleşmeye başlıyor. O da işte 200-300 yıllık bir şey. Yani 300 yıl önce bir kağıt para yok, bir merkez bankası diye bir kavram yok. Devletlerin para basma şeyi yok. Genel olarak herkes altın ve gümüş üzerine gidiyor ve devletin saygıdığını ve güvenini belirleyen de o paranın içindeki altın oranının yüksekliği. Devlet bunun, bu Osmanlı Devleti için de geçerlidir. Devlet piyasaya sürdüğü altın, gümüş, sikkelerin standartlarını kontrol eder ve onlardan sorumludur. Olur. Devletin gücü yettiği kadar devletler bunu kontrol edip bütün egemen oldukları bölgede, alanda bunun tek standartta olmasına çalışırlar. Ama bazen mesela yerel darphaneleri bir devlet kontrol edemezse, yerel darphanelerdeki tüccar, oradaki yerel bey kendi kafasına göre takılırsa, o zaman devletin de itibarı da zedelenmiş oluyor.
Peki mesela o zaman uluslararası ticareti ya da dış cahit italyan ilacları her zaman olmayan, Anadolu’da kumaş üretilmiş, şarap üretilmiş, çeşitli gıda üretilmiş. Bu İngiltere’ye satılmış, İtalya’ya satılmış. İtalya’da kumaş üretilmiş, Anadolu’ya satılmış ya da işte İngiliz kumaşı, İtalya’ya, İtalya kumaşı, İngiltere’ye. Buradaki kullanılan para birimi o zaman altın mı sadece?
Daha çok altın ve daha itibarlı altın sikkeler ama altın sikkeler standart varsa diyelim ki Osmanlı’yla yahut Selçukluların gümüş sikkesiyle İtalyanların altın sikkesi bunlar değişebiliyor, bunlar takas edilebiliyor. Onların kurdeğerleri çizlikle izlenir. Hani bugün bizim döviz büfeleri gibi bir kentte, bir kent pazarında herkes o kurdeğerlerini bilir ve izler. Ve diyelim ki paralara devlet müdahale etti, ayarlarıyla oynadı, hemen orada piyasadaki sarraflar bunun farkına varırlar ve kurdeğerleri hemen değişir. Onun için çok yakından izlenen bir şey ticarette çeşitli sikkeler kullanılabilir. Sonra bir sonunda da şöyle, siz başka bir ülkenin diyelim altın veya gümüş sikkesini kabul edersiniz, beğenmediniz onu eritirsiniz, başka ülkenin sikkesine değiştirebilirsiniz. İngiltere, Fransa arasındaki 100’lü savaşlarında olduğu gibi. Yani çok. Taş iş üzerinden.
Çok, bu çok şey yapılan, rahat yapılan bir şey. O zaman enflasyonu da içindeki altın oranını düşürerek ayarın azaltılması. Taş iş. Evet, taş işle buradan devlet bu taş iş işlemiyle ayarı düşürerek sonunda ne yapıyor devlet? Elindeki aynı miktar gümüşle daha fazla para.
O zaman bugün kağıt para daha fazla kağıt para basmaya değer bir şey. Tabii piyasalar bunu çok yakından izliyorlar.
Hemen fiyatlar yükseliyor.