Doğal afet nedir? Prof. Dr. Murat Türkeş yanıtladı
videosundan fısıltılanmıştır. Videoya ulaşmak için Linki kullanabilirsiniz https://www.youtube.com/watch?v=yTpghOO_wdE.
Evet başlıyoruz iklim konuşmaya ve bir izgahı Murat Hocam da yapmak isterim. Hocam iklim değişikliğini şöyle bir anlatırım size. Ne olup ne bitiyor? Niye değişiyor bu iklim? Neler etkiliyor? Ne yönde değişim var ve nereye doğru gidiyoruz? Tamam. Önce bu doğal afet sınıflandırması ile başlamak istiyorum ki ondan sonra bağı kuralı. Olmaz ki sen de bir karışma. Tamam biliyorum. Sizin anlarınız. Önce bu iki tanımı yapacağım sonra sahneye geçeceğim.
Şimdi doğal afeti doğa bilimleri açısından tabi konuya bakarak tanımlamak istiyorum. Doğal afet, deprem, kuraklık, taşkın, sel, kütle hareketleri, sea stone, dolu, yıldırım, kar, hortum şimdi torna da bizim de hortum artık krimitolojimiz var artık yani. Tropikal ve ortaennem siklonları yani bize yavuş getiren kış sistemleri, fırtına, kıyı erozyonu, volkanik püskürme gibi doğal olayların etkili oldukları bölgede can ve mal kaybıyla yaşamsal etkinliklerin bozulmasını yol açan kökenleri farklı olaylardır. Yani hem doğal sistemleri hem de insan sistemleri, sosyekonomi sektörleri kayıt basarlarla sonuçlandıracak düzeyde etkileyen tabi ben doğa bilimleri açısından bakıyorum. Yani teknolojik olanları da var biliyorsunuz. Bu hızlı çoğu da hızlı gelişen kuraklık dışında bu olaylara biz doğal afet diyoruz. Şimdi günümüzdeki doğal afet sınıflandırması ile oradan başlayayım isterseniz. Arkadaşlar iki numaralı saytı alalım. Evet. Şöyle yanda duracağım galiba. Sizin gibi durun. Evet. Şimdi geçmişte doğal afet dediğimizde aslında ağırlıklı özellikle Türkiye’de yanlış durmuyorum umarım. Daha çok üzerinde durduğumuz bu geofizik kökenli afetlerdi ve Türkiye’de de tabi bir deprem ülkesi olduğu için Kuzey Anadolu fayımız var, EYF ayları var, Doğu Anadolu
fayı var, Yeralfaylar var. İşte pek çok teknolojik açıdan aktif bir ülkeyiz. Dolayısıyla biz de işte depremler afet dendiği zaman ilk aklaya deprem tepem. Oydu sonra kütle hareketleri idi işte fırtınalardı falan. Ama şimdi özellikle son 30 yıl da yani insan kaynaklı din değişikliğinin etkilerinin çok daha şiddetli hissedildi. 20. yüzyılın son çeyreğinden günümüze kadar olan dönemde Avrupa Şiddetli Hava Veri Merkezi, EMDAT dediğimiz merkezin topladığı verilere göre yeni bir doğal afet sınıflandırması var ve burada gördüğünüz gibi ağırlık yine doğa bilimleri kökenli ve etki etki kaynaklı. Örneğin afetin kökeni, afetin ana türü, afetin alt türü. Buna göre örneğin biyolojik kökenli afetler var.
Yaşadık birisini epidemik işte örneğin Covid 19 pandemisi gibi salgın hastalıklar. Onların aynısına girmeyeceğim. Böcelik istilası, hayvan paniği yine böcek istilası, itim değişikliğiyle bağlantılı klimatolojik afetlerle. Çekirgider mi mesela? Efendim? Çekirgider mi? Tabii kesinlikle öyle ve diğer hastalıklar zararlılar. Co-fizik kökenli olanlar bildiklerimiz depremler, volkanlar, kütle hareketleri.
Depremler içerisinde yine tabii bildiğimiz depremin neden olduğu yer sanatçısı, tusunamiler, volkanlar, volkanik püskürmeler. Çok geniş ölçekli volkanik püskürmeleri yine iklim üzerinde etkisi var biliyorsunuz. Bölgesel soğumaya neden oluyor. Bazen global soğumaya sahibiyet. Kesinlikle geçmişte yaşanmış. En son 1991’de biliyorsunuz Pinotuba Volkanı püskürmesi 91 ve kısmen 92’de bizim kendi çalışmalarımız da var. Türkiye bundan etkileniyor.
Örneğin Türkiye özellikle volkanik bölgeler, tropikal bölgelerdeki geniş ölçekli volkanik püskürmelerde gecikmeli de olsa, belli zaman aralıkları ile de olsa, biz ona zaman gecikmesi diyoruz. Soğuma yönünde etkileniyor. Ama tabii kuvvetlenen seri etkisi neden olduğu, kürsü hısınma gibi uzun süreli bir etki değil.
Metolojik gökenli afetler, bugünkü sınıflandırmada ağırlıklı fırtınalar o sınıfın içerisinde. Tabii onun ayrıntısı var. Tropikal siklonlar, tropikal dışı siklonlar. Yani bize şiddetli, yağışlı, fırtınalı, yağış getiren fırtınalı, kapalı hava koşullarını oluşturan mevsimine göre işte sanak yağışlar, gök gül sanak yağışlar, kar yağışları gibi kış fırtınaları, orta yenilem siklonları.
Bunun dışında konvektif kararsızlık adını verdiğimiz çeşitli atmosferik düzenekler ile oluşan gök gülüptürüşüm şekli genel konvektif fırtınalar. İşte bunu yaşıyoruz. Giderek de daha sık yaşamaya başladık. Evet yani ilkbahar sonu, yaz başı, yaz sonu sonbahar doldu gibi oraj dolu fırtınası gibi. Ve asıl büyük değişiklik bu doğal afet sınıflandırmasında geçmişte göz ardı edilen iklim yani
klimatolojik köken afetler aslında bugün daha çok bunları konuşuyoruz. Yani bunların içerisinde ekstrem sıcaklıklar, biliyorsunuz sıcak hava dalgaları, soğuk hava dalgaları. Yani çünkü iklim değişikliği aynı zamanda hava sıcaklıklarının artmasına neden olduğu soğuk havalarda artık yeni rekorlar kırılmıyor ama aynı zamanda kışlar çok daha sert geçebiliyor ve çünkü mevsiminde değişkenliği arttı.
Yani hem yıllarız değişkenlik arttı, iklimin kendi değişkenliği arttı, mevsimler de çok daha oynak oldu. Ekstrem sıcaklıklar, şiddetli kış koşulları, kuraklık önemli bir sorun. Özel insan kaynaklı iklim değişikliğinin önemli sonuçlarından bir tanesi klimatolojik kökenli afet grubunda. Meteolojik kuraklıklar bildiğiniz gibi ideolojik kuraklıklar, tarımsal kuraklıklar. Bu yıl Güneydoğu Anadolu ve Doğu Anadolu’nun bir bölümü dışında aslında 2019-2021 kuraklığın
etkisi kısmen azaldı ama tümüyle bitmedi. Örneğin hemen hatırlatayım. Bir de yabansı yangınlar yine Türkiye iklim değişikliğinin ve insan kaynaklı etkilerinin üst üste gelmesi nedeniyle aslında büyük orman yangınlarıyla çok daha ciddi bir biçimde karşı karşıya kalıyor. Ama arazi yanında da başladı hocam. Tarlar yandı Krakya’da. Evet, onların bir kısmı da ne yazık ki orman yangınlarına dönüşüyor.
Bunlar klimatolojik kökenli afetler, yine geçmişten bildiğimiz sideolojik kökenli afetler. Artık bu da doğrudan insan kaynaklı etkinliğinden etkilenen afet grubu. Afetin içerisinde iki ana grup var. Bugün konuşacağımız genel olarak taşkınlar, genel taşkınlar, seller ve fırtına kabarması, kıyı taşkınları ve su basmaları. Bir de yine kuvvetli yağışlarla birlikte sellerin taşkınların ve arazi bozulumunun
orman sınanşmanın da tetiklediği yanlış yerleşmeler de kuşkusuz çok etkili. Ama birlikte pek çok faktörün oluşturduğu bir başka ideolojik kökenli afet, kütne hareketleri. Bunlar da ıslak ve nemli olarak ayırıyoruz. Ama akmalar, sürüklenme, kaya düşmesi, çığ, heyenam ve çökme. Yani günümüzde gördüğümüz gibi doğrudan hem iklimin kendi doğal değişkenliği hem de
insan kaynağı, iklim değişikliğiyle birlikte giderek sıktıkları artan metolojik kökenli afetler, klimatolojik kökenli afetler ve ideolojik kökenli afetler. Bu grup altında sınıflandırılıyor ve afetlerin büyük bir bölümü, yani aslında dünyadaki afetlerin, afet gözlemlerinin kayıtlarının büyük bir bölümüne baktığımızda
bunların içerisinde giderek metolojik, klimatolojik ve ideolojik kökenli afetlerin oranın arttığını görüyoruz. Yani geçmişte ağırlık, daha çok bu jeofizik kökenliklerdi, buradayken giderek burada, özellikle bu orta grupta metolojik afetler zaten vardı. Ama klimatolojik kökenli afetler ve metolojik ve klimatolojik kökenli afetlerin şiddetlenmesiyle
ideolojik kökenli afetlerin de toplam afet oranı içindeki sayısal. Bu bahsettiğiniz şeylerde fırtınalar daha sert olmaya başladı, daha kuzeye çıkmaya başladı. Mevsimler daha oynak olmaya başladı. Yani örneğin hemen buradan örnek vermek gerekirse, şiddetli yağışlar açısından baktığımızda evet her zaman sağanak yağışlar vardı, her zaman gökkürültülü fırtınalar vardı. Ama şimdi yağış olması durumunda, çünkü bir yandan da kuratlık var, sağanaklar çok daha şiddetli. Yani birim zamanda birim alana daha fazla daha ayrı yağış düşüyor ve arazi bozulumu, kentlerin altyapısının yetersizliğiyle bunlar yanlış yerleşmeler birleştiğinde işte gördüğünüz gibi evet afetler oluyor. Bugün bunları konuşacağız. Devam edelim çok hızlı bir şekilde dünyadan günümüz Türkiye’ye böyle hızlı bir iklim değişikli
sentizi yapmak istiyoruz.