Zamanın olmadığı bir evren var mı? Prof. Dr. Emre Onur Kahya yanıtladı
videosundan fısıltılanmıştır. Videoya ulaşmak için Linki kullanabilirsiniz https://www.youtube.com/watch?v=ZNkM6maT-Cw.
İbrahim Hoca belli şeyleri anlatıyor fakat ben mesela programa gelmeden önce lisedeki arkadaşlarımı neler sormak istersiniz, aklınıza neler takılıyor diye sordum da aslında bir iki tane şey gördüm. Bir tanesi zamanın sadece bir ölçüm aracı olduğunu düşünüyor. Onu gördüm yani bir gerçekliği olduğunu diyeyim. İbrahim Hoca’m şey dedi direkt uzay zamanı doğrudan girdi ama halbuki bu bizim görevlilikte aklımıza tam oturan bir şey yani. Bu ikinci slideleri açarsak yani aslında hocamın kastettiği bu slideteki gibi biz hem uzayın hem zamanın gerçek bir varlığı olduğunu dolayısıyla hepsinin oluşturdu bir blok. Emre Hoca’nın ikisi arkadaşlar. Blok zaman veya blok evren diye düşünüyoruz yani. Alttaki yazıyı kaldırırsanız herkes görebilir belki. Yani hem uzayın iki yönü var.
Tabii ki üç yönü var ama burada onu çizemeyeceğim için zamanın da bir boyutu var. Yani ve aynen uzay gibi konum gibi onun da bir gerçekliği var. Yani bu Newton ve ondan önceki zamanlardaki gibi böyle mutlak zaman veya işte uzaydan farklı filan değil. Bildiğimiz gerçekliği olan ve geçmişi geleceği ve şimdi bir arada görebileceğimiz blok evrendeki gibi bir bütün aslında bu. Yani nasıl bir sağa sola gidebiliyorsak burada da yukarıda aşağıdaki zamandan ve varlığından konuşabiliyoruz. Yani şöyle bir şey yok. Mesela hiçbir madde olmayan bir evrende zaman olmaz mı? Olur. Çünkü zaman aynen uzay gibi bir gerçekliği olan bir şey. Hatta bu bir numaralı slidetede şeyi koymuştum. Parmendides Heraklitos. Heraklitosu biliyorsun işte aynı nehirde iki yerdeki kanun vesaire. Daha çok böyle değişimle zamanı birbiriyle ilişkilendiren bir algış vardı. Parmendidesse öyle bir şey yok. Bu sadece bizim bir şeyimiz yanılsamamız aslında gelecek geçmiş hepsi bir arada orada var. Yani ebedi bir uzay ve zaman var tarzında bir düşüncesi vardı. Hatta o yüzden yanlış hatırlamıyorsam bu Einstein’e pop her şey diyor. Sen parmendides parmendidessin filan gibi bir şeyle onunla biraz takılıyor. Yani o yüzden aynen bu blok zamandaki bu Einstein’in ve bizim şimdi modern anladığımız uzay zamandan kastımız bu. Bir gerçekliği var.
Uzayda zamanda orada. Hiç değişmese de hiç madde olmasa da hiçbir şey olmasa da bu var olan bir şey. Peki uzayla zaman birbirini tamamlayan bir şey mi ayarlayacak? Zaman olmadan uzay olabilir mi? Uzay olmadan zaman olabilir mi? Zaman olmadan uzayda bir değişim olmaz. Çünkü zaman olmayacağı için değişimle biraz ilgili ama yani bu buradan çok hemen. Peki uzay sabit olsa ve hiç değişmeye zaman olmayacak mıydı? Zaman orada olacaktı. Zamanın kendine ait bir varlığı var. Ama zamanı hissedecek.
Yani biz orada bir gözlemciyizsek onun hiçbir değişim olmayacağını göreceğimiz için hiç de varlığını hissetmeyecektik bile belki. Yani mesela şu masanın üstünde duran şeyler başka bir boyutu hissetmeyeceği gibi. Eğer sadece burada dolaşıyorsun. Ama uzay ve zaman en azından bizim gözlemlediğimiz durumda uzay ve zamanın ikisi de var. Tabii bunu birazcık şöyle bir şey yapmak lazım. Burada söylediğimiz fiziklilerin yüzde 99’unun tercih ettikleri bakış tarzı.
Çok az da olsa zaman diye bir kavram aslında gerçek değildir, ilüzyon gibidir. Ve bütün diğer maddelerin evrendeki pozisyonlarına göre yani konfigürasyonlarına göre oradan efektif bir zaman matematiksel olarak yazılabilir diyen çok azınlık olan bir fizikçi grubu falan var. Mesela Julián Barbur diye birisi var. Merak edenler bakabilirler.
Ama sonuç olarak şöyle bir şey, ister öyle olsun ister olmasın, somut olarak zamanla bir şeyler değişiyor. Ve biz o değişimle ilgili hesapları matematiksel olarak yapabiliyoruz. O matematiksel formülü ortaya koyduktan sonra da yani zaman bir çeşit ilüzyon mu yoksa işte bu kendi kendine de var olan bir şeyin sorusu kısmen şey kalıyor. Anlamsızlaşıyor yani çünkü hani ortada çok güzel modellebildiğimiz hareketi işte cisimleri, galaksilerin ya da işte evrenin nasıl ilerlediği ilgili belli şeylerimiz var formüllerimiz. Ve o formüllerdeki zamanın ne olduğu bir noktada fizikçi olarak şey diyorsunuz ya bütün erde bu çalıştığına göre bu var demek ki diye hareket ediyorsunuz. Yani var olmak ne demek oraya geliyoruz artık yani sonuçta ben kullanabiliyorsam onu vardır yani. Yani şey var, bu çok doğru yani biz matematiksel olarak denklemleri yazıyoruz, bunları çözüyoruz mesela bu biraz önceki blok evreni alıp kesitlere bölüp zaman içinde ilerleyen, şimdiyi tanımlayan ve ondan sonra ileriye doğru bir, bu tür şeyler yapılabilir ama bu da çok doğru biz düşünürken de böyle düşünüyoruz ama özellikle belki en sonlara doğru biraz ondan konuşacağız. Zaman temel bir şey midir yoksa değil midir aynı zamanda uzay temel bir şey midir değil midir soruları şu an mesela fizikte açıklayamadığımız bazı şeyleri anlamada değişik kamplara bölüyor insanları. Yani oraya gelince belki biraz daha açacağım ama yani zaman belki şimdi anlatabiliriz yani zaman.
Adam böyle şimdi oraya gelmeyi beklemiyor musun? Evet yani zaman eğer gerçekten temel bir şeyse uzay da temel bir şeyse biz onu da çok çok çok çok küçük mesafelere kadar sürekli bir şekilde anlayabiliyor olmamız lazım madem temel bir şey ama çok küçük mesafelere geldiğimiz zaman orada belirsizlik prensibinden dolayı yani işin içine kuantum fiziğiyle o bakış açısıyla bakarsak o zaman çok küçük mesafelerde inanılmaz yüksek enerjiler oluşacak ve bir düşünsel bir deney yaparsak o küçücük mesafede o enerji yoğunluğu çok artınca orada birden onu da
bununla ilgili bir bilgi bile alamayacağız belki orada küçük karadeliklere dönüşecek gibi dolayısıyla yani biz ne zaman küçük mesafelere gittiğimiz zaman belli bir işte plank zamanı ve plank uzunluğu dedi İbrahim Hoca o mesafelerden sonra bu sefer bildiğimiz uzay zaman klasik anlamda çalışmamaya başlıyor.
O çalışmayınca o zaman soru şu madem çalışmıyor o zaman zaman ve uzay dediğiniz bu bunlar daha temel başka şeylerden mi oluşuyor yani bunlar şey mi emergent mı ne demek Türkçe olarak ne diyoruz ortaya çıkan yani daha temel olmayan ama mesela ne bileyim moleküller vesaire var onların içinde daha küçük parçacıklar var değil mi onun daha küçük parçalardan oluşan bir şey mi yani zaman ve uzayın daha onu oluşturan daha küçük parçalar vardı biz onu belli
enerji seviyelerinde veya belli mesafelerde öyle mi görüyoruz mesela bazıları işte yok bilmem kaç boyutlu uzay var işte bu sicim tör dedikleri onlar işte yok holografi var vesaire böyle değişik bakış açılar bazıları da onu daha gerçekten küçücük küçücük parçalara bölüyorlar işte bu daha çok bu quantum gravity denilen grup orada da işte çok çok daha küçük parçacıklardan oluşuyor aynen atomların vesaire oluştuğu gibi ama biz onu işte belli bir enerji seviyesinde öyle görüyoruz tarzında düşüncelere sevk ediyen sadece bu biraz felsefi ve
şey olarak değil de ciddi ciddi yani bilimsel olarak da bu tarz şeyleri düşünmek gerçekten bize faydalı şeyler de veriyor sonra