Prof. Dr. Abdülkadir Özcan – III. Mehmed Sonrası Kardeş Katli – Cumartesi Sohbetleri (18)
videosundan fısıltılanmıştır. Videoya ulaşmak için Linki kullanabilirsiniz https://www.youtube.com/watch?v=W-vbj3tXasE.
Peki hocam bu kardeş katli hadisesi nasıl değiştirildi? Nasıl tadili uğradı? Efendim kardeş katli en yoğun bir şekilde önce Yavuz Sultan Selim zamanında uygulandı. Yavuz Sultan Selim kardeşlerini, yeğenlerini hatta bir rivayete göre güçlü bir rivayete göre babasını……katletle öldürttü. Tabii daha da yoğun olarak……ikinci Selim’in oğlu 3. Murat 5 kardeşini, onun da oğlu 3. Mehmet……19 kardeşini ve en büyük oğlu Mahmud’u kaldı, katlettirdi. Düşünün, saraydan küçük küçük tabutlar çıkıyor. Küçük küçük. İstanbul kamuoyu artık buna katlanamıyor. Nihayet insan tabii. O olay özellikle 3. Mehmet’in uyguladığı o……onlarca şehzadenin 20 kadar işte hanedan üyesinin öldürülmesinden sonra…
…bu hep zannedildi ki 1. Ahmet bunu yaptı. Öyle değil. Bu sistemi saltanatın intikali meselesini değiştiren aslında Kösem Sultan’dır. Kösem Mahpeker Sultan’dır. Yani……ikinci Selim’den itibaren malumunuz padişahlar sefere çıkmıyor. Asker üzerindeki hatta devlet üzerindeki otoriterlerini kaybediyorlar. Yavaş yavaş…
Divanın, Hümayun’un işlevi de artık kaybolmaya başlıyor. Yani……önemli devlet meseleleri divanda görüşülmesi gerekirken yavaş yavaş……saray devreye gidiyor. Saray dediğimiz saray ağaları ve……kadınlar. Bunu……Tagallübü Nisvan diye anlar, siyasetname yazarıları. Tagallübü Nisvan, Nisvan’ın kadınların galip olması, galip gelmesi gibi. Rahmetli Ahmet Refik Altınay’ı da kadınlar saltanatı der malumunuz bu şeyleri. O şekilde……bu 17. yüzyıl başlarında tabii……mesela……3. Mehmet’in oğlu Ahmet Tahta geçti. Meşhur su Sultan Ahmet. Bu……büyük camiyi yaptıran… 14 yaşında 14 yıl saltanat, 28 yaşında vefat. Onun vefatı. İşte onun……eşi veya hasekisi……Kösem Mahpeyker Sultan devrede o sırada. O sırada……Ahmet’in başlangısında hiç oğlu olacak gibi değil. 14 yaşında çocuk, şeyi yok hanedan bitmek üzere. İşte o sıralarda Kırım hanlarından da bazı böyle kıpırdanmalar işte. Osman hanedanı biterse……kim geçecek? Kırım geçecek. Çünkü eski Türkler’de……Türkler’de……hanedana geçecek kişinin mutlaka Uğuzhan’a bağlanması gerekir. Hükümdar soyuna bağlanması gerekir.
Hatta hatta……Kadı Burhanettin olsun, Timur’un oğlu Şahruh olsun Osmanlıları küçümsüyor. Siz diyor soylu bir şeyden sizden hükümdar olmaz diyor. O zaman 2. Murat, sözü başa aldım ama……şecereler taslif ettiriyor. Soyunu sopunu tavuğu sana götürtüyor. Bir sürü şecereler çıkıyor ortaya. Bu ihtiyaçtan. İstanbul’un fethinde sonra onlara da gerek kalmıyor zaten. Demek istediğim Kösem Mahpeyker Sultan…
…sonra Ahmed’in peş peşe oğulları oluyor. Epeyce oğlu oluyor. İşte Murat,…Kasım,…Süleyman,…Bayezid……gibi oğulları, İbrahim gibi oğulları oluyor. Ahmed’in vefasından sonra……aslında teamüle göre……Osman’ın geçmesi lazım. Büyük şehzade, 2. Osman’ın geçmesi lazım. Ama Kösem Mahpeyker Sultan orada……o şeyin kardeşi, Ahmed’in kardeşi Mustafa’yı devreye sokuyor. Kösem Mahpeyker Sultan’ın da tabii onu devreye sokmasının sebebi……kendi öz evlatlarının yaşamasını sağlamak. Çünkü tahta……Osman geçerse……o saltanat kaidesi gereği……kendi oğulları öldürtecektir. Başta 4. Murat olmak üzere tabii. O bakımdan böyle bir şeyle, o da tabii annelik duygusuyla da olabilir.
Bu şekilde……saltanata geçme geleneğinden 17. Yüzyıl başlarında ayrıldı Osmanlı. Artık evlada değil de……kardeşe intikal etmeye başladı. Hani hanedan üyesinin üyelerinden birisine intikal etmeye başladı. Zaman zaman derim ben yani koskoca Fatih Sultan Mehmet’in kanunu bir kadın değiştirdi yani bu……saltanatın intikali meselesini. Yoksa 1. Ahmet şöyle yaptı böyle yaptı değil. Anne şey yeşil……hasekisi yaptı. Bu fiili durumda herhalde bir adet haline geldi. Tabii ki ondan sonra uygulama fiili olarak böyle bir nizam da yok. Böyle bir kanun da çıkmadı yani. Bu fiili bir uygulama oldu. Peki hocam bu yeni uygulama……önceye nazıran daha kansız. Ama bu yeni uygulamanın da kendi mahsulları yok muydu? Çok var. Çok var. Bir defa……mesela……kanuni Sultan Süleyman’ın……oğulları, daha babasının sağlığında birbirlerine girdiler. Özellikle Bayezid……halktan Yevmli adı altında ücretli askerler toplamaya başladı. Yani R.A.A. üretici sınıftan asker yaptı. Bayezid’in ortadan kaldırılmasından sonra bunlar devletten artık maaşlı asker olmak istediler. İlk bozulmalar kanuni zamanında başlar. Bu alandaki ilk bozulmalar. Daha sonra…
…buna dayanılarak……2. Selim’den itibaren en büyük şehzadenin artık sancağa gitmesi geleneği başlatıldı. İşte 3. Murat gitti Manisa’ya. 3. Murat’ın oğlu 3. Mehmet de en son……sancağa çıkan şehzadedir. 1. Ahmet hiç sancağa çıkmadı. Yani çıkan şehzadeler bu kez Anadolu’yu karıştırıyorlar. Bu gerekçeyle……sarayın bir yerine birkaç odalı……şimşirlik denilen bir bölümüne kapatıldılar. O bölüm hala hayat vardır. Harem kısmının……Gülhane Parkı tarafına bakan bir meydan vardı. Bu 3. Osman Kasrı’na bakar orası. Görmüşünüzdür muhakkak. Şimşirlik denilmesinin de sebebi o yüzyıllarda, o yıllarda……şimşir ağaçları varmış. Etrafta ondan……geliyor adı. Böyle bir dönem başladı. Kafes usulü denmekle birlikte o kafes…
…değil aslında. Hiçbir kafes usulü. Yine oradan avluya falan çıkıyorlar ama……diğer kardeşleriyle görüştürülmüyorlar. İşte emrinde birkaç cariye, birkaç hizmet erbabı var. Ve haliyle……sancağa çıkan……şehzadeler gibi tecrübe de kazanamıyorlar. Onlar kadar……dünyadaki gelişmeleri de onlar kadar vakıf değiller. Kesinlikle değiller. Belki kan akmıyor ama bu sefer……tecrübe eksikliği ortaya çıkıyor.
Boş gaca bir devleti yönetecek bir kişi. İkinci Süleyman galiba……30-40 sene arasında……en çok da 3. Osman. 55 mi? 56 sene. 53. 53. 53 sene……orada yaşayan bir insana devlete……idaresini teslim ediyorsunuz. Olacak iş mi yani? Yani o ayrı bir konu. Şimşirlik hayatı Osmanlı’nın maalesef tabii……tabi buna rağmen Osmanlı yüzyıllarca yaşadı. Ama işte sağlam temeller oturtulmasından dolayı yaşadı. Aynı zamanda tabii güçlü devlet adamlarının burada payını inkar edemeyiz. Devleti yöneten, başta bir padişah var ama devleti yöneten bir……ekip var. Bunlar değerliyse devlet ayakta. Köpürülürler en çarpıcı örnek. 18. yüzyılda da… Koca……Ragıp Paşa aklıma geldi. Onlar var. Hekim olalı Paşa gibi. Yani kafes hayatı öyle anılıyor. Şimşirlik hayatı……iyi olmadı Osmanlı’nın. Başka çözüm yolu bulunamaz mıydı? Onu sorgularım ben kendi kendime. Evet Fatih’in koyduğu kanun belki 17. yüzyıl, 16. yüzyıl sonlarından sonra uygulanması zordu.
Bir defa pençik sistemi ve devşirme sistemi de artık uygulanması zor……kanunlarda adamın, evladını topluyorsun, onlara karşı savaştırıyorsun. O belki 15-16’ı için doğru da……onların yerine bir şey konulamadı. Onun için devlet böyle bir……mevcudu muhafaza yoluyla denge sistemi sağlayarak varlığını sürdürebildi. Peki hocam bu Ekber ve Elçet usulü ne zaman kanuni olarak tam olarak…
…ilk Osmanlı anayasasının çıktığı 1876 yılında resmen kanuna girdi. Kanun esaside var. Ekber ve Elçet evlendi. En büyük şey sadece. İşte o da yani en büyük de bu sefer……akli dengesi nasıl onun. Halbuki Fatih ne diyor? Herki mesleğe ki……küçük, orta, büyük olacak diye bir şey değil. Hangisi? En çarpıcı örnek de Yavuz’dur. Tabii Yavuz aralarındaki en küçük kardeş.
Osman Gazi de aslında en küçük kardeş. Tabii daha büyükleri var. Ahmet var, Korkut var, Yavuz’un abileri ama bakıyor ki onlar……Yavuz’un gördüğü tehlikeyi onlar bilmiyorlar. Yani bugünlerde de Yavuz’da ilgili bir çalışma yapıyorum hakikaten. Kardeş katlı uygulaması tamamen o dönem şartların ortaya çıkarmış olduğu bir……tatbikattır diyebiliriz. Devleti ayakta tutabilmek için mutlaka…
…bir idare altında toplanması……özellikle Batı dünyası, Hıristiyan dünyasına karşı yapılan gaza ve cihat……savaşlarında devlet için arkada bir tehlike bırakmamaktan……ortaya çıkmıştır diyebiliriz. Devletin bölünmesi onların işine yarayacaktı ki bunu Çelebi Mehmet zaten……Şahruha verdiği cevap da özetliyor. O bakımdan o dönem şartları içinde değerlendirilmelidir.
Günümüz kafasıyla yorulmamaya kalkarsak yanılırız. Çünkü tarihte yargılama yoktur. Tarihte okuruz, yorum yaparız.
O şekilde bitirebilirim sözlerimi.