Prof. Dr. Necdet Tosun – Bektaşilik Yesevilik’in Devamı mıdır? – CS (13)
videosundan fısıltılanmıştır. Videoya ulaşmak için Linki kullanabilirsiniz https://www.youtube.com/watch?v=PtY5fm6IKPU.
Bir de şunu söyleyelim. Şimdi Yesevi’lik Anadolu’ya gelmiş midir? Sorularımdan biri oluyor hocam. Bektaşlılık Yesevi’lik’in devamı mıdır? Uzun süre genel kabul olarak böyle kabul edildi. Fakat artık biliyoruz ki bu doğru değil.
Hacı Bektaş Veli’nin şeyhi Baba İlyas Horasan’ıdır. Baba İlyas Horasan’ın şeyhi Dede Garkın’dır. Dede Garkın da bir vefai şeyhidir. Vefaiye tarikatı Taci’l-Araf’in Ebul Vefa isimli bir zat tarafından Bağdat’ta kurulmuştur. Şimdi yukarıdan geliyoruz aşağıya. Taci’l-Araf’in Ebul Vefa Bağdat’ı kuruyor. Bağdat’tan, yani Irak’tan, Kuzey Irak’a bu vefailik geliyor.
Kuzey Irak’tan bizim Güneydoğu Anadolu’ya, Mardin Dede Garkın’lara geliyor. Oradan Anadolu’ya yayılıyor. Ne zaman? Anadolu-Selçuklu dönemi. İşte bu vefai şeyhleri, Ebul Vefa’dan bahsediyor vefaiye deniyor vefaiye tarikati şeyhlerinden bir tanesi Baba İlyas Horasan’ı. Baba İlyas Horasan’ın müritlerinden bir tanesi Hacı Bektaş Veli. Nereden biliyoruz?
Mevlana Celalettin Rumi’nin Menkıbı’ylarını ihtiva eden çok eski bir kaynak, Menakıbül Arifin Eflakinin farça. Orada söylüyor. Hacı Bektaş, Baba İlyas’ın mürididir diyor. Başka? Paşazade tarihi. Çok eski bir kaynak. Hacı Bektaş Veli, Baba İlyas’ın mürididir diyor. Ha, en eski, döneme en yakın, first hand source de bunlar, birinci el kaynaklar. Döneme en yakın, birinci el kaynaklarda Hacı Bektaş Veli, Baba İlyas’ın müridi. Yani vefaiye tarikatından. Yani silsile Irak’tan geliyor. Peki daha sonraki dönemlerde velayetname Hacı Bektaş diye belsel yazılıyor. Muhtemelen uzun firdevsiz, yazarım meçhul ama uzun firdevsiz olma ihtimali var. Kanuni dönemi. Bakın ne kadar zaman geçmiş. Selçukluk bitmiş. Osman’ı kurulmuş, ta kanuni dönemine gelmişiz. O dönemde uzun firdevsiz diye birisi bir kısım rivayetleri, güvenilmez rivayetleri toplamış. Velayetname Hacı Bektaş diye kitap yazmış. Orada Hacı Bektaş’ın Ahmet İlyas’ın yolundan geldiği, doğrudan veya Lokman Prenler diye birisini de araya koyuluyor. Efendim ifade ediliyor.
Bu Menakıb-ül Arifî’ne göre veya Aşıkpaşa’da tarihine göre çok daha geç dönem bir kaynak. Veya Evliya Çelebi Seyahat’ın ahmetisinde Evliya Çelebi de Andorada gezdiği bazı türbeler hakkında bu Yesevi şeyhimiş falan diyor. Evliya Çelebi çok geç dönem kaynak. Peki erken dönem kaynakları.
Hacı Bektaş Baba İlyas’ın müridiydi yani Babâiler grubundan, yani vefâiydi der iken. Geç dönem kaynaklarda Hacı Bektaş’ı ve Bektaş’ı ile Yesevi’ye niye bağlıyorlar? Bunun sebebi Babâiler isyanıdır.
Anadolu’da Selçuklu Devleti döneminde bu vefâi şeyhleri, özellikle bunların başı olan o dönemde Baba İlyas Horasanî ekonomik bağlı sebeplerden dolayı Selçuklu Devleti’ne karşı isyan çıkarıyor. Selçuklu Devleti bu isyanı bu tarikat isyanını kalkışmayı kanlı bir şekilde bastırıyor ve oradaki Baba İlyas dahil birçok vefâi babâi şeyhini idam ediyor. Şimdi bu isyan kanlı bir şekilde bastırıldıktan sonra Anadolu’daki birçok vefâi babâilere yakın dervişler, şeyhler bir korku içindeler.
Şimdi adam geliyor, siz hangi tarikattansınız? Biz vefâiyiz demek, ha şu geçen 6 ay önce isyan çıkaran babâiler var ya, vefâiyonlarda siz de şu teröristlerden misiniz diyecekler ya.
Yani isyan töhmetinden uzak kalmak istiyorlar. Hacı Bektaş Veli, bu şeyhi Baba İlyas İsa’nın elebaşı olmasına rağmen rivayete göre Hacı Bektaş bu isyana katılmıyor.
Eski hadirde Sucuk Karahayık, bugün kadirde Nevşehir’in Hacı Bektaş ilçesinde inzivaya çekiliyor. İsyana katılmamış ama katılmasa bile şeyhi katılmış, şeyhi isyanın elebaşı ve idam edilmiş. Dolayısıyla isyan bastırılıyor ama zihinlerde hâlâ isyan taze.
Şimdi Hacı Bektaş ve ilk dönem Bektaşi dervişleri, belki Hacı Bektaş da vefat ediyor, o dönemde Bektaşi dervişleri var. Siz gidiyorsunuz, o Bektaşi dervişleri diyorsunuz ki sizin tarikatınız nereden geliyor, sizin silahınız nereden geliyor, şeyhiniz şeyhi kimdir?
Bizim şeyhimiz Hacı Bektaş’tı, onun şeyhi de Baba İlyas Horasaniydi deseler, ne diyecek halk? Haa şu isyan çıkaran terörist elebaşının da mı geliyor sizin silahınız diyecekler ya.
Böyle denmesin isyan tövbetinden uzak kalalım diye bir söylem geliştiriliyor. Nedir o söylem? İki söz, bir bizim yolumuz şeyhlerimiz Horasan Erenlerinden gelmektedir. Horasan Erenleri diye bir tarikat yok kardeşim. Horasan Erenleri diye bir tarikat yok.
Vefaimi, Yesevi mi, Rifai mi, Kadri mi bir adını koy bunun. Koymak istemiyor. İşte Horasan Erenleri diyerek yuvarlıyor lafı. Ya da ya da ne diyor? İşte bizim şeyhimiz Yesevi yolundan geliyor diyor. Niye? Yesevi ortasını yaşamış, babalar babalar isyanına karışmamış.
Ve Türkler arasında çok saygıdeğer bir insan. Saygıdeğer ve tertemiz, beyaz gömlek. Şimdi Baba İlyas’tan geliyorsunuz dese veya vefaiyiz dese siz terörist misiniz diyecekler. Dolayısıyla bu tamamen sosyolojik, toplum psikolojisi gibi bir şey.
O günkü ortamda halk ve devlet vefailere yani Baba ilere terörist gözüyle isyancı gözüne baktığı için birçok vefaiye mensubu. Bu Emirci Osman veya Emirci Sultan var ya, anasobede maddesi var. Emirci Sultan. O da aynıdır.
Emirci Sultanın artık bir babai mensubu olduğu, onlardan olduğu ve vefat tarihi de tam Baba iler isyanı aynı yıl. Muhtemelen o isyanda. O da hayatını kaybetmiş olması muhtemel. Dolayısıyla Emirci Sultan da efendim, Baba iler isyanı senesinde vefat etmiştir veya öldürülmüştür.
O da o gruptan ama sonralara bakıyoruz, geç dönem kaynakları da Emirci Sultan için Evliya Çelebi Seyahat Namazında Ye Sevi yolundandı falan diyor. Niye? Çünkü öyle bir söylem geliştirilmiş. Kamuflaj, kendini gizleme, takiye.
Ve isyan töhmetine uzak kalmak isteğiyle tarikatlığını vefailere, babaylara değil de orta asiye bağlıyor. Meşrulaştırmış da oluyor kendini. Bektasiler de böyle yapmıştır. Emirci Sultan’ın müritleri de bunu yapmıştır. Birçoğu bunu yapmıştır. Nereden bunu anlıyoruz? Her nerede.
Mesela Evliya Çelebi veya Ye Sevi yolundan geliyor denen bir türbe bir şey varsa bir araştırıyoruz, hepsi vefai çıkıyor. Hepsi babay çıkıyor. O zaman bunun bir tek izahı var.
İsyan töhmetinden uzak kalmak devletin ve halkın öfkesini çekmemek için tarikatını gizlemek ihtiyacısı yıllar. Gizlemek için de en pratik yol nedir? Bağlayın Sevi’ye kurtul. Bağlayın Sevi’ye kurtul. İsyan töhmetinden, töhmetinden kurtul. Tamamen budur.
Efendim bu kadar meykeme de üretilmiş. Bu kadar meykeme nereden çıkıyor? Vela etnamedeki veya Evliya Çelebi diyor. Halk arasında üretilmiş bunlar. Sevi’ye bağlama için üretilmiş. Hatta vela etnameyi neşeden Gölpınarlı kitabın sonunda açıklamalar ve notlar var. O notlar bölümünde diyor ki bu kitapta Hacı Bektaş, Ahmet Yesevi ile ilişkilendiriliyor. Veya bazı yerlerinde Ahmet Yesevi’nin Güya, Lokman Perende diye bir müridi varmış. Onun müridiymiş falan. Uydurulmuştur diyor. Lokman Perende diye bir kişi İslam tarihinde yoktur.
Arda da 100 yıl var tabi yani. Hacı Bektaş’ın vefatı arasında en az 100 yıl var. Görüşmeleri mümkün değil. Ne yapacaksınız? Araya bir dolgu malzemesi. Lokman Perende değil. İnşa edilmiş yani. Gölpınarlı ta 50’li 60’lı yıllarda vela etnameyi Hacı Bektaş’a yayınlıyor. Sonunda not diye koyuyor fakat o notu dikkate alamamış veya okuyamamış.
Genelde edebiyat çevrelerinde veya ilahi çevrelerinde Bektaş ilin Yesevi’nin bir kolu olduğu zannedilmiş veya bu geç dönemdeki bilgiler edasılmış. Daha erken dönemleri, karyakları gibi bilgiler iman edilmiş. Ama artık bunları düzeltmek lazım. Evet.
Düzeltmek lazım. Yani bunun tamamen tek sebebi isyan töhmetinden kaçmak için üretilmiş, uydurulmuş bir rivayet, bir söylemdir.
Evet.
İlk Yorumu Siz Yapın