Prof. Dr. Abdülkadir Özcan – Kardeş Katlini Ortaya Çıkartan Zaruretler – Cumartesi Sohbetleri (18)
videosundan fısıltılanmıştır. Videoya ulaşmak için Linki kullanabilirsiniz https://www.youtube.com/watch?v=5wYp9zBWM7c.
Osmanlılar daha önceki Türk ve İslam devletlerinin miraslısı varisidirler. Hatta dediğim gibi Bizans’tan da tabii karşılıklı etkileşim olmuştur bu tartışılmaz. Başlangıçta Osmanlılar mesela Osman ve Orhan Gazi dönemlerinde eski sisteme, ülüs sistemine bağlı kaldılar. Alınan yerler mesela Orhan’a verildi. Orhan işte Süleyman Paşa’ya, Küçükoğlu Murat’a.
Mesela Bursa’yı burada evet Hüdavendigar Livası’dır Bursa biliyorsunuz. Bu devam etti. 1. Murat’tan itibaren artık yavaş yavaş devlet toprakları genişledikçe ülüs sisteminin işe yaramayacağı, yaramadığı. İki parçalı bir devlet düşünün. 1. Murat zamanında bir Balkan imparatorluğu kuruldu. Buradaki imparatorluğu çok uluslu devlet olarak kullanıyorum. İmperyum kökünden gelir, imperyatürlüğümde ilgisi yok. Çok uluslu bir devlet oldu ama Vasal beyliklerden, prensliklerden oluşan bir devlet. Bunun bir idare altında toplanabilmesi için tabii ki artık o ülüs sistemi uygulanamazdı. Nitekim gerek kardeşi Savcı Bey, gerekse oğulları Halil ve İbrahim babalarla isyan ettiler. Bu şartlar altında 1. Murat bunları ortadan kaldırmak zorunda kaldı Murat Hüdavendigar. Bir olay daha bahsedildi. Osman Gazi’nin amcası Dündar Bey’i öldürme hadisesi de vardır. O bazı kaynaklarda var bazılarında yok ama velev öyle bir şey de olsa o da mesela yine Dündar’ın yeğeni Osman’a karşı hükümdarlıkta veya idarede hak iddia etmesinden kaynaklanan bir şey. Ama Kayı boyu ileri gelenler Osman’da ittifak ettiler. Esas öldürme olayları 1. Murat döneminde başlar daha sonra da devam eder. Yani toparlarsak şunu söyleyebiliriz. Devletin birliğinin sağlanmasına yönelik bir uygulamadır. Hanedan üyelerinin katli ya kardeş ya oğul bazen oğul oluyor yani. Tabii burada kapsamına da değinmek lazım. Biz ismine kardeş katli desek de sadece kardeşleri muhatap almıyor. Doğru. Evet hanedan mensubunda hanımlar hariç çünkü onların saltanat hakkı yok. Hanımlar hariç tahta geçebilme meşruiyeti olan ya da hakkı olan namzet olan herkes için bu cari. Potansiyel suçlu gibi görülüyor onun varlığı. Neden? O istemese bile hemen onun etrafında bir hizipleşme başlıyor. Ya o senin de hakkın. Çünkü onu hemen orda fırsat bir parsak yapacak o da yani tabiri caizse. Yani mecburen o da insanız. Dolayısıyla o da kapılıp bir faaliyete başlayabilir. Hocam şehzadeleri tecrübe kazansın diye sancağa yolluyorlar malum. Sancağa yollarken bunların yanına bir maiyet veriyorlar. O maiyette ki insanlar ömür boyu taşrada hal hazırdaki maiyette kalmak yerine bizim maiyetinde olduğumuz şehzade tahta geçerse biz bir anda ümeraya döneriz. Devlet adamı oluruz, mansıplar alırız. Ama bu şehzadenin ancak ayaklanması veya bir şekilde tahta geçmesiyle mümkün. O yüzden şehzade istemese veya çocuk dahi bile olsa onun maiyetindeki insanlar bu talebi hayata geçirmeye, fiiliyata geçirmeye çalışıyor. Burada bilmiyorum tam yeri mi ama katil meselesini iki farklı zaviyeden bakmak gerekir. Bir huruç aleyhissultan o tamam. O İslam hukukuna da girer.
Ama hiçbir suçu olmayan bebek yaştaki birisinin bu olarak öldürülmesinin en çok tartışılan da bu zaten. Onu ayırmak lazım. Oraya gelecek misin? Tabii hocam oraya da inşallah geleceğiz ama şu bir net hocam herhalde kardeş katlinin metne döküldüğü tarihe kadar da yani sadece fiiliyatta uygulandığı dönemde de herhalde Orhan Bey hariç hiç böyle bir sorun çıkmadığı bir şehzadenin kıyametmediği veya şehzadenin birileri tarafından kullanılmadığı bir dönem olmamış. Öyle görünüyor. Her sultan mutlaka bu gayleyle imtihan olmuş. İlk başta Osman Gazi dediniz amcası Dündar Bey ile daha sonunda 1. Murat oğulları ile, daha son Yıldırım Bayezid, Yağkut Bey ile, kardeşiyle.
Yani hiç de böyle gayelesiz devam etmemiş. 1. Murat’dan sonra da bu netice devam etmiş. Fetret devrinde de hatta bu daha da devletin bekasını tehdit eder bir noktaya kadar devam etmiş. İşte bu ancak bu tecrübe özeni herhalde. Hocam Osman Gazi’nin Osman Gazi devrinden başladığınızı söylediniz. Daha ilk padişah da bu sorunda karşılaştı Osmanlı ve Osman Gazi amcası Dündar Bey’i öldürdü.
Ve daha sonunda ise 1. Murat devrinde de, artık bu net, bu şahibe yok bunda. Ve daha 1. Murat devrinde de oğlu İbrahim ve Halil Beyler ile kardeşi Savcı Bey öldürüldü. Ama onlar isyan, huruç aleyh sultan ettiler eski tabirle. Yani meşru hükümdere karşı başkaldırdılar. Orada problem yok. Çünkü isyan edenin nihayet cezası verilir.
Sanıyorum ilk defa, tam doğrulanmıyor, Roman tarihi Dimitri Kantemir’de gördüm. Sadece orada Kosova Savaşı yaşanırken, Dünya, baba ve mahrum öldürdü, şehit ediliyor Murat Hüda ve Endiger, bir Sırp sergerdesi Miloš Obilić tarafından.
Tabii Murat orada Yıldırım’ı yerine geçmesini istediği bir vasiyeti var. Yıldırım kendisini daha önce ispatlamış zaten. Malumunuz Karaman Seferinde orada Yıldırım ilmanını orada alıyor. O kadar seri hareket ediyor ki, kah burada kah orada. Yıldırım gerçekten bunu, o dönem kaynaklarında da Yıldırım diye geçer. Onu tabi yerine geçmesini istiyor ama tabi o sırada henüz Kosova Savaşı nihayi sonuca ulaşmamış.
Tam net değil yani en azından. Dünya, beylerin ittifakıyla yani o dönem ileri gelenlerin devlet adamdan ittifakıyla Yakup Çelebi’nin öldürülmesi kararlaştırılıyor. Yakup Çelebi de ordunun bir başka kolunu kumanda ediyor. O dönemlerde şehzadeler aynı zamanda ordu kumandanlarıdır. Hatta diğer beyler beyler bile onların emri altına girer malumunuz.
Dolayısıyla Yakup Çelebi’nin öldürülmesinde hayır görüyorlar. Bu olayı en net bir şekilde Fatih Sultan Mehmet dönemi son sadrazamı Karamani Mehmet Paşa yazar. Alıntı yapmıştım orada. Bunun öldürülmesinde hayır vardır. İşte devlet düşeceklerim ealan. Şimdi aklımda değil onlar. Dolayısıyla böyle bir olay yaşanmış.
Burada şunu görüyoruz sanki herhangi bir isyan belirtisi olmadan ilk öldürülen kişinin Yakup olduğu söyleniyor. Sadece dediğim gibi Dimitri Kantemdir o sırada ağabeyine karşı bir mücadele başlatmak üzereydi. Başlatmak istiyordu ondan öldürttü diye ama bunun dayandığı kaynaklar mesnet nedir tam bilmiyoruz. Çağdaş kaynaklar veya 15. Yüzyıl kaynaklarında böyle bir şey yok.
Peki hocam Kanunname’de bu metin yer alana kadar devletin bu gayile ile yüzleştiği bu imtihanı verdiği başka misaller var mı? Tabii ki daha sonraki dönemlerde özellikle Yıldırım Bayezid’in 1402 Ankara Savaşı sonrasında mağlup edilip Timur tarafından esir alınması malumunuz bir fetret dönemini başlattı. 1413 yılına kadar süren bir dönemdir bu. O dönemde tabii çok kanlı olaylar yaşandı. Dört kardeş Süleyman, Musa, İsa, Mehmet, Kasım, Çelebi falan olsam küçük onlar olaylara karışmıyor. Arasında kıyasaya savaşlar yaşandı ve bu kardeşler halktan asker yazdılar. Ordu topladılar. Dolayısıyla bazen yüz binlerce kişi zarar gördü ya şehit oldu ve öldü veyahut da yaralandı her neyse.
Çelebi Mehmet kardeşlerini ortadan kaldırdıktan sonra 2. Murad döneminin iki olayı daha var. İki Mustafa var. Birisi Düzmece Mustafa diye bilinen an olan aslında Düzmece değil o da Yıldırım’ın oğullarındandır. Timur onu Esmer Kant’a götürmüş sonra o Timur’un ölümünden sonra bir yolunu bulup buralara geldi. O da hak iddia ediyor. Benim de diyor hükümdarlıkta hakkım var. Bu olay yaşanıyor. Bir de küçük Mustafa var kardeşi.
13 yaşlarında o sırada 2. Murad’ın kardeşi Çelebi Mehmet’in küçük oğlu. Bu olaylar da tabi yine halka sirayet eden geniş çaplı olaylar. Dolayısıyla 2. Mehmet yani İstanbul’u aldıktan sonra Fatih Sultan Mehmet artık unvanıyla anılan büyük hükümdar bunu bakıyor ki her saltanat değişiminde kanlı olaylar oluyor. Hanedan içine çekiyor. Halkın suçu yok burada der gibi adeta. Bu bizim meselemiz bu. Hanedanın meselesi değil. Herki mesneye ki saltanat müyası her ola. Nizam-ı Alem için karımdaşın katle eline cahizdir. Ekseli ulema tecviz etmiş diyor. Bu da aslında tahil edilmesi gereken bir söz. İnşallah hocam oraya da geleceğiz. Dolayısıyla Fatih’in yaptığı bu zaten. Anlıyorum.
Gayle kaçınılmaz ama bu gayle ahaliye sıçramasın biz bunu ailemizin içinde. Kendisi için bir şey halledelim. Evet. Yüzlerce kişi öleceğine hanedandan bir iki kişi ölecek. Ki harici tasallutlara da kapaar alıyor hocam. Bahsettiğiniz Düzmece Mustafa denen ama Osmanlı saray tariflerinden anlıyoruz ki Düzmece değil. Hakiki bir varis. O onu değil değil. Evet. Ama neticede bu Düzmece Mustafa denen Şehzade Mustafa’yı Bizans kullanıyor.
Hatta karşılığında diyor ki biz seni tahta geçirelim sen bize geliboluyu bırak. Yani ülke bütünlüğünü tehdit eden bir teklif. Timur ise Fetret Devri’nden sonra her şehzadeye bir tane berat veriyor. Aslında hepiniz meşru sultansınız diyor. Ve bu sayede iç karga şey kaosu teşvik ve tahrik ediyor. Bu da aslında böyle bu durumun hem Bizans gibi yani Hristiyan ya da ecnevi devletler için
hem de Sahir Türk devletleri için Osmanlı’nın iç işlerine müdahale vasıtası olduğu ortaya çıkıyor.
Bu da bir ibret oluyor Osmanlı için.
İlk Yorumu Siz Yapın